Lâm Đồng: Cần nâng cao năng lực thẩm định các gói thầu chỉ định tại địa phương [Kỳ 3]

Việc liên tục áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn và để xảy ra tình trạng chậm công khai thông tin ở chuỗi dự án cơ sở hạ tầng cấp xã tại tỉnh Lâm Đồng đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc rà soát vai trò giám sát, năng lực thẩm định của người đứng đầu cấp cơ sở.

Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, từ những số liệu thực tế được bóc tách qua chuỗi dự án cơ sở hạ tầng cấp xã tại tỉnh Lâm Đồng, bức tranh quản lý vốn đầu tư công đang phát đi những tín hiệu cần sớm được nhìn nhận và thay đổi. Việc Công ty TNHH XD GT Hoàng Minh thực hiện 14 dự án độc lập với tổng giá trị hơn 9,9 tỷ đồng hoàn toàn bằng hình thức chỉ định thầu, đi kèm tỷ lệ tiết kiệm ngân sách quanh quẩn từ 0,49% đến 1,1%, không đơn thuần chỉ là câu chuyện về kết quả trúng thầu của một doanh nghiệp. Quan trọng hơn, những con số này phản ánh trực tiếp lăng kính trách nhiệm, năng lực thẩm định và vai trò "gác cổng" của người đứng đầu các cơ quan quản lý nhà nước tại cơ sở đối với tiền thuế của nhân dân.

Cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu

Bất kỳ một gói thầu nào sử dụng vốn ngân sách nhà nước, cá nhân đặt bút ký quyết định phê duyệt cuối cùng phải là người chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về tính minh bạch, công bằng và đặc biệt là hiệu quả kinh tế của dự án. Tại các gói thầu có dấu hiệu chậm trễ công bố thông tin nhiều ngày và đạt mức tiết kiệm siêu thấp, vai trò và trách nhiệm giải trình của những người đứng đầu như ông Nguyễn Văn Hùng (Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Tân Hà Lâm Hà), ông Đinh Mạnh Toàn (Chánh Văn phòng HĐND và UBND xã Phúc Thọ Lâm Hà)... cần được xem xét một cách thấu đáo dưới góc độ quản lý nhà nước.

Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu đã chỉ đạo rất quyết liệt và rõ ràng: Nghiêm cấm mọi hành vi thiếu cơ sở khoa học nhằm áp dụng hình thức chỉ định thầu, đồng thời yêu cầu hạn chế tối đa việc tạo ra môi trường lựa chọn nhà thầu không có sự cạnh tranh, mà ở đó chỉ có một nhà thầu duy nhất tham gia.

Đặc biệt, trong bối cảnh hành chính quốc gia mới áp dụng từ ngày 01/07/2025, hệ thống chính quyền đã được tinh gọn, toàn quốc chỉ còn 34 tỉnh/thành phố với cơ cấu quản lý 2 cấp (Cấp Tỉnh và Cấp Xã). Sự thay đổi mang tính vĩ mô này, đi kèm với các biến chuyển lớn đồng nghĩa với việc nguồn lực, dự án và thẩm quyền tài chính được phân bổ mạnh mẽ, trực tiếp hơn về cấp xã.

Sự phân quyền này đòi hỏi năng lực thẩm định hồ sơ, đánh giá thiết bị máy móc, năng lực nhân sự và sức khỏe tài chính nhà thầu của các chủ đầu tư cấp xã phải được nâng tầm tương xứng. Trách nhiệm quản lý vốn nhà nước không thể phó mặc hoàn toàn cho các đơn vị tư vấn lập hồ sơ hay tư vấn thẩm định giá.

Thượng tôn kỷ cương, ngăn ngừa nguy cơ lãng phí

Bình luận sâu hơn về vấn đề tối ưu hóa ngân sách và trách nhiệm cá nhân, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) đánh giá sắc bén: "Dữ liệu thống kê từ hồ sơ cho thấy 100% các gói thầu xây lắp được khảo sát chi tiết của nhà thầu này, điển hình như Gói thầu số 01 tại xã Phú Sơn Lâm Hà chỉ đạt tỷ lệ tiết kiệm 0,53% hay cụm Gói thầu số 03 tại xã Phúc Thọ Lâm Hà chỉ tiết kiệm dao động từ 1% đến 1,1%, đều ở mức rất thấp và mang tính hình thức.

Đối chiếu với quy định, mức tiết kiệm tối thiểu 5% theo tinh thần Công văn số 5557/BTC-QLĐT ngày 05/05/2026 của Bộ Tài chính và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP được áp dụng bắt buộc đối với trường hợp chỉ định thầu xây lắp cho gói thầu có quy mô, tính chất tương tự quy định tại điểm e khoản 2 Điều 78. Tuy nhiên, đối với các trường hợp chỉ định thầu thông thường khác (như các gói thầu xây lắp thuộc dự án dưới hạn mức 2 tỷ đồng theo khoản 4 Điều 78), Công văn số 5557/BTC-QLĐT cũng yêu cầu rõ chủ đầu tư phải chủ động thương thảo mức tiết kiệm phù hợp với điều kiện thị trường và địa bàn, bảo đảm tính hiệu quả kinh tế.

Việc hàng loạt gói thầu xây lắp của doanh nghiệp đều chỉ đạt tỷ lệ tiết kiệm dưới 1,1% cho thấy một 'khe hở' lớn về hiệu quả tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư công tại các địa phương. Theo tinh thần Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ, người đứng đầu phải chịu trách nhiệm toàn diện về công tác đấu thầu trong phạm vi phụ trách, gắn trách nhiệm cá nhân với kết quả thực hiện, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng đấu thầu kém hiệu quả hay cơ chế khép kín, 'xin - cho'. Các cơ quan chức năng cần thiết lập cơ chế kiểm tra chéo, đánh giá năng lực thực tế của nhà thầu và tính xác thực của đơn giá dự toán nhằm bảo đảm bảo vệ tối đa lợi ích của ngân sách nhà nước và nguồn đóng góp của nhân dân".

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

Trách nhiệm giải trình và bài toán tối ưu hiệu quả kinh tế trong đấu thầu

Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ ra đời như một nền tảng pháp lý vững chắc, một "kỷ luật thép" nhằm chấn chỉnh kỷ cương trong lĩnh vực mua sắm công. Chỉ thị khẳng định nguyên tắc bất di bất dịch: Người đứng đầu cơ quan, tổ chức, chủ đầu tư, bên mời thầu phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về kết quả công tác đấu thầu tại đơn vị mình phụ trách. Việc đổ lỗi cho nguyên nhân khách quan hay đùn đẩy trách nhiệm cho đơn vị tư vấn không làm giảm nhẹ nghĩa vụ giải trình của người trực tiếp đặt bút ký quyết định phê duyệt.

Về góc độ quản trị rủi ro tài chính, sự phối hợp giữa các biểu mẫu ban hành kèm theo Thông tư số 79/2025/TT-BTC (về phê duyệt hồ sơ mời thầu và kết quả lựa chọn nhà thầu), Nghị định số 214/2025/NĐ-CP ngày 04/08/2025 cùng sự quán triệt tại Công văn số 5557/BTC-QLĐT ngày 05/05/2026 của Bộ Tài chính đã thiết lập những tiêu chí định lượng và nguyên tắc rất rõ ràng đối với hoạt động chỉ định thầu.

Tuy nhiên, yêu cầu tỷ lệ giảm giá, tiết kiệm ngân sách tối thiểu đạt mức 5% so với giá gói thầu không áp dụng đại trà cho tất cả các công trình chỉ định thầu xây lắp. Theo quy định tại điểm e khoản 2 Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP và hướng dẫn của Bộ Tài chính, mức tiết kiệm tối thiểu 5% này chỉ bắt buộc áp dụng đối với gói thầu xây lắp có quy mô, tính chất tương tự với gói thầu trước đó đã tổ chức đấu thầu rộng rãi, đấu thầu hạn chế mà nhà thầu đã thực hiện đáp ứng tiến độ, bảo đảm chất lượng, hiệu quả trong thời gian 05 năm kể từ thời điểm ký hợp đồng trước đó.

Đối với các trường hợp chỉ định thầu khác quy định tại Điều 78 của Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, chủ đầu tư không bị áp một tỷ lệ cứng nhắc mà phải chủ động thương thảo mức tiết kiệm phù hợp với từng loại gói thầu, điều kiện thị trường và địa bàn, bảo đảm tính khả thi để nhà thầu huy động đủ nguồn lực thực hiện gói thầu đáp ứng chất lượng và tiến độ.

Chốt chặn kỹ thuật này buộc các đơn vị tư vấn thiết kế, thẩm định giá và chủ đầu tư phải rà soát kỹ lưỡng công tác lập dự án, thiết kế, nâng cao chất lượng lập giá gói thầu và dự toán sát với biến động thực tế của thị trường. Từ đó, ngăn chặn từ xa nguy cơ lập dự toán khống, thổi giá vật tư để bù đắp rủi ro hoặc tạo ra những mức giảm giá mang tính chất hình thức, đối phó.

Sự thay đổi về tư duy quản trị nhà nước hiện đại đòi hỏi tính trách nhiệm của các chủ đầu tư cấp cơ sở phải được thể hiện qua những con số hiệu quả thực tế, đóng góp trực tiếp vào ngân sách. Khi phát hiện các dấu hiệu tiết kiệm ở mức "siêu thấp" đi kèm với kịch bản chỉ định thầu thiếu sự cạnh tranh đa dạng, các cơ quan thanh tra, kiểm toán nhà nước có thẩm quyền và trách nhiệm phải chủ động vào cuộc kiểm tra đột xuất. Nếu quá trình thanh tra, kiểm tra phát hiện sai phạm, cơ quan chức năng sẽ kiên quyết xử lý nghiêm minh trách nhiệm người đứng đầu, nhằm bảo vệ tính công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế tối đa cho nguồn vốn của quốc gia.