Vì sao củ riềng từng là 'báu vật' trên các tuyến thương mại cổ đại?

Riềng (Alpinia officinarum) là loài cây thân thảo lâu năm thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), có nguồn gốc từ miền nam Trung Quốc và được trồng rộng rãi ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Từ lâu, riềng không chỉ là một loại gia vị quen thuộc mà còn là dược liệu quan trọng trong nhiều nền y học cổ truyền.

Ảnh: salviaparadise

Thoạt nhìn, riềng khá giống gừng vì đều phát triển từ thân rễ nằm dưới đất. Tuy nhiên, thân rễ riềng thường cứng hơn, có màu đỏ nâu ở bên ngoài, ruột trắng ngà hoặc vàng nhạt và mùi thơm cay nồng đặc trưng. Từ thân rễ mọc lên những thân giả cao khoảng 1–2m, được tạo thành bởi các bẹ lá ôm sát nhau. Lá thuôn dài, xanh đậm, còn hoa thường có màu trắng pha hồng với những vệt đỏ nổi bật, mọc thành chùm ở đầu cành.

Ảnh: Dược liệu tên Việt Nam - UMP

Trong ẩm thực Việt Nam, riềng là gia vị không thể thiếu trong nhiều món ăn truyền thống như giả cầy, cá kho, thịt nướng hay các món hấp. Tinh dầu của riềng giúp khử mùi tanh của thịt và hải sản, đồng thời tạo nên hương thơm ấm, cay dịu rất đặc trưng. Ở Thái Lan và Indonesia, riềng cũng xuất hiện trong nhiều món cà ri, súp và nước sốt nổi tiếng, dù tại đây người ta thường sử dụng loài riềng lớn (Alpinia galanga) thay vì Alpinia officinarum.

Không chỉ có giá trị làm gia vị, riềng còn được sử dụng làm thuốc từ rất sớm. Trong y học cổ truyền, thân rễ riềng được dùng để hỗ trợ giảm đầy bụng, kích thích tiêu hóa, làm ấm cơ thể và giảm cảm giác buồn nôn. Các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện trong riềng có nhiều hợp chất hoạt tính sinh học như galangin, kaempferide và các tinh dầu giàu cineole, mang đặc tính chống oxy hóa và kháng khuẩn trong điều kiện nghiên cứu. Tuy nhiên, các tác dụng này vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để xác định hiệu quả và độ an toàn trong điều trị bệnh.

Ảnh: Hello Hello Plants & Garden Supplies

Điều thú vị là riềng từng là một mặt hàng thương mại có giá trị trong thời Trung Cổ. Các thương nhân Ả Rập đã đưa củ riềng khô từ châu Á sang châu Âu, nơi nó được dùng làm gia vị, hương liệu và dược liệu. Trước khi các tuyến hàng hải trực tiếp đến châu Á được mở ra, riềng từng được xem là một trong những loại gia vị phương Đông được giới quý tộc châu Âu ưa chuộng.

Ngày nay, dù không nổi tiếng toàn cầu như gừng hay nghệ, riềng vẫn giữ vị trí quan trọng trong văn hóa ẩm thực của nhiều quốc gia nhiệt đới. Với khả năng sinh trưởng khỏe, ít sâu bệnh và dễ nhân giống bằng thân rễ, cây được trồng phổ biến trong vườn nhà cũng như các vùng chuyên canh.

Từ những món ăn dân dã đến các toa thuốc cổ truyền, riềng đã chứng minh rằng giá trị của một loài cây không nằm ở vẻ ngoài nổi bật mà ở những đóng góp bền bỉ cho đời sống con người. Mùi thơm cay nồng của thân rễ nhỏ bé ấy vẫn tiếp tục kết nối truyền thống, khoa học và nghệ thuật ẩm thực qua nhiều thế hệ.