Thi vào trường chuyên: Cuộc đua khốc liệt và áp lực tâm lý học sinh

Cuộc đua khốc liệt để vào trường chuyên

Cuộc đua vào trường THPT chuyên được gọi là khốc liệt. Tại các thành phố lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ chọi vào các trường chuyên hệ công lập danh tiếng luôn nằm ở mức cao ngất ngưởng, dao động từ 1 chọi 4, 1 chọi 7, thậm chí có những môn chuyên lên tới 1 chọi 10 hoặc hơn.

Cụ thể, cuối tuần qua, không khí mùa thi tại Hà Nội chính thức nóng lên khi hai trường chuyên đầu tiên tổ chức kỳ thi vào lớp 10 năm 2026, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên (Trường ĐH Khoa học Tự nhiên), Trường THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn (Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn), cùng thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội.

Thống kê cho thấy, có gần 6.000 học sinh tham dự. Cụ thể, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên ghi nhận 3.972 hồ sơ đăng ký dự thi cho 545 chỉ tiêu, đẩy tỉ lệ chọi chung ở mức hơn 1/7. Trường THPT chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn cũng nhận được 2.072 hồ sơ đăng ký thi tuyển, nhưng chỉ lấy 150 chỉ tiêu, tạo nên tỉ lệ chọi khốc liệt, xấp xỉ 1/14.

Cuối tuần này và đầu tuần sau, các em học sinh lớp 9 sẽ bước vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 THPT công lập và THPT chuyên của Hà Nội để xét tuyển vào Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam. Ngay sau đó, con chị lại tiếp tục tham gia kỳ thi của Trường THPT chuyên Đại học Sư phạm, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội... Và việc để giành được tấm vé vào trường chuyên cũng rất "nóng".

Sức nóng này đến từ sự mất cân đối nghiêm trọng giữa nguồn cầu và nguồn cung. Trong khi số lượng học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở tăng đều mỗi năm, chỉ tiêu của các trường chuyên như Trung học phổ thông chuyên Hà Nội - Amsterdam, chuyên Nguyễn Huệ, hay chuyên Lê Hồng Phong, chuyên Trần Đại Nghĩa, Trường THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên… gần như không đổi. Để chen chân qua cánh cửa hẹp đó, học sinh không chỉ cần học giỏi theo chuẩn thông thường trên lớp. Điểm số 9, 10 ở trường đại trà chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ để chiến thắng trong kỳ thi chuyên là khả năng giải quyết những đề thi có cấu trúc phức tạp, đòi hỏi tư duy vượt cấp và khối lượng kiến thức khổng lồ mà nếu không qua các lò luyện, học sinh khó lòng tự xoay sở.

​

Nhiều người lầm tưởng cuộc đua vào cấp ba chuyên chỉ diễn ra ở năm lớp 9. Thực tế, đối với những gia đình định hướng rõ ràng, chiến dịch này đã được kích hoạt từ những năm đầu cấp hai, thậm chí là từ tiểu học. Hành trình của một sĩ tử săn chuyên điển hình thường là một chuỗi ngày bất tận khi sáng học trường chính khóa, chiều học tăng cường, tối vùi mình trong các lò luyện thi cấp tốc, và đêm muộn là khoảng thời gian tự học đến 1, 2 giờ sáng. Cuối tuần, khoảng thời gian vốn dĩ để nghỉ ngơi, lại là lúc các em chạy sô từ trung tâm luyện toán lý sang lớp gia sư tiếng Anh chuyên sâu. Tại các lò luyện thi chuyên có tiếng, bầu không khí luôn đặc quánh sự căng thẳng. Đề thi thử được phát ra hàng tuần, điểm số được xếp thứ hạng từ cao xuống thấp và công khai. Sự cạnh tranh không dừng lại ở phòng thi chính thức, nó hiện hữu ngay trong từng buổi học thêm, nơi các em nhìn vào điểm số của bạn bên cạnh để làm thước đo cho sự an toàn của chính mình.

Gánh nặng kỳ vọng và những "vết rạn" tâm lý tuổi 15

Đằng sau một đứa trẻ gồng mình trong các lò luyện là những bậc cha mẹ chấp nhận đánh đổi cả thời gian, tiền bạc và tâm sức. Đầu tư cho con thi chuyên là một cuộc đầu tư dài hơi và vô cùng tốn kém. Học phí tại các lớp chuyên sâu, tiền thuê gia sư ôn luyện biệt phái có thể lên tới cả chục triệu đồng mỗi tháng. Tuy nhiên, áp lực tài chính đôi khi không đáng sợ bằng áp lực tinh thần. Nhiều phụ huynh biến thành tích của con cái thành thước đo cho thể diện của bản thân và gia đình. Những câu chuyện về con nhà người ta đỗ trường này, đạt học bổng kia vô hình trung trở thành những cái bóng đè nặng lên vai con trẻ.

Khát vọng của cha mẹ là chính đáng khi ai cũng muốn con mình được học trong môi trường tốt nhất, có bạn bè giỏi giang, thầy cô tâm huyết và cơ hội rộng mở trong tương lai. Trường chuyên chính là tấm vé bảo chứng an toàn nhất cho lộ trình vào các đại học top đầu hoặc săn học bổng du học. Nhưng khi khát vọng đó biến thành sự áp đặt, sợi dây liên kết giữa cha mẹ và con cái bắt đầu rạn nứt. Sự quan tâm quá mức, những câu hỏi dồn dập sau mỗi bài thi thử về điểm số, về thứ hạng trong lớp vô tình biến ngôi nhà, nơi đáng lẽ là tổ ấm bình yên, trở thành một phòng thi thứ hai đầy ngột ngạt.

Ở cái tuổi 15, lứa tuổi mà tâm sinh lý đang có những biến đổi mạnh mẽ, việc phải gánh vác kỳ vọng quá lớn từ gia đình và xã hội khiến nhiều học sinh rơi vào khủng hoảng trầm trọng. Hội chứng kiệt sức ở học sinh không còn là khái niệm xa lạ. Nhiều em bước vào phòng thi với thể trạng suy kiệt, đau dạ dày kinh niên do thức đêm và bỏ bữa, cùng với đó là nỗi sợ hãi mơ hồ về sự thất bại. Nỗi sợ hãi lớn nhất của các em đôi khi không phải là việc không được học trường mình thích, mà là sợ nhìn thấy ánh mắt thất vọng của cha mẹ, sợ cảm giác mình là kẻ thua cuộc trong mắt bạn bè và thầy cô. Nguy hiểm hơn, việc quá tập trung vào một môn chuyên từ sớm khiến thế giới của các em bị thu hẹp. Nhiều học sinh chuyên có năng lực tư duy học thuật xuất chúng nhưng lại thiếu hụt kỹ năng mềm, gặp khó khăn trong việc quản lý cảm xúc và đối diện với thất bại. Khi cả thanh xuân cấp hai chỉ thu bé lại bằng một môn học, nếu chẳng may trượt ngã, các em dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng, hoài nghi giá trị bản thân, dẫn đến những hệ lụy tâm lý nghiêm trọng.

Không thể phủ nhận hệ thống trường chuyên đã và đang làm rất tốt nhiệm vụ đào tạo mũi nhọn, tạo ra những thế hệ học sinh có nền tảng tri thức vững vàng và tính tự học cực cao. Môi trường trường chuyên mang lại áp lực đồng trang lứa tích cực, thúc đẩy mỗi cá nhân không ngừng nỗ lực để hoàn thiện bản thân. Thế nhưng, giáo dục hiện đại đang ngày càng chứng minh rằng thành công của một con người được quyết định bởi nhiều yếu tố như trí tuệ cảm xúc, khả năng thích ứng, kỹ năng giải quyết vấn đề và sự kiên trì, chứ không thuần túy là điểm số học thuật. Thực tế đã chứng minh, rất nhiều học sinh trưởng thành từ các trường trung học phổ thông đại trà, trường tư thục hay các trường quốc tế vẫn đạt được những thành tựu rực rỡ, trở thành những nhà lãnh đạo, những chuyên gia xuất sắc trong lĩnh vực của họ.

Chuyên gia cảnh báo, áp lực thi cử, học tập dễ bị trầm cảm

Chia sẻ với Phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống, Chuyên gia giáo dục - TS. Vũ Thu Hương, nguyên giảng viên Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho biết, phụ huynh cần hiểu rằng, tương lai của một đứa trẻ có rất nhiều ngã rẽ và trường chuyên không phải là con đường độc đạo dẫn đến thành công. Điều quan trọng nhất không phải là tấm vé vào trường chọn, mà là sự thấu hiểu và đồng hành của cha mẹ. Hãy lắng nghe để biết con thực sự cần gì, thế mạnh của con ở đâu thay vì ép con thực hiện giấc mơ của mình.

Nếu gia đình muốn con thử sức ở các kỳ thi chất lượng cao, hãy để con bước vào tâm thế tự nguyện và "tự thân vận động". Khi không bị đè nặng bởi áp lực thành tích từ cha mẹ, trẻ mới có thể bộc lộ năng lực chính xác nhất và học cách chịu trách nhiệm với sự lựa chọn của chính mình.

Nhiều người nói là môi trường chuyên sẽ tốt đẹp hơn môi trường thường là chưa đúng, bởi vì mỗi trường có những thế mạnh riêng. Trong khi những ngôi trường khác họ quan tâm đến trẻ ở đa dạng tất cả các hoạt động, không phải chỉ có việc học. Môi trường như thế sẽ tốt hơn rất nhiều, vừa học, vừa làm, vừa phát triển kỹ năng, phát triển đạo đức, sẽ tốt cho các con. Nhiều ngôi trường bị mang tiếng là trường làng, trường kém chất lượng nhưng ở đó thầy cô lại dạy rất tâm huyết, rất tâm lý học sinh, chất lượng cũng ổn định, có thể giúp trẻ phát triển toàn diện.

Nhiều em do áp lực thi cử, học tập nên luôn cảm thấy căng thẳng và rất nhiều bạn có biểu hiện trầm cảm. Nhưng rất nhiều bố mẹ lại không phát hiện ra con mình bị trầm cảm. Biểu hiện trầm cảm như khó ngủ, ăn rất nhiều hoặc có một số tật xấu nào đó… Thực tế, đã có nhiều bạn do áp lực quá nên sinh ra thèm ăn và ăn một cách điên cuồng và dẫn đến thừa cân béo phì, kéo theo nhiều bệnh tật khác...

Những rối loạn lo âu và trầm cảm ở học sinh do áp lực học tập và thi cử kéo dài, nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời có thể dẫn đến nhiều hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe tâm lý và thể chất của các em.

PGS.TS. Ngô Anh Vinh – Trưởng khoa Vị thành niên, Trung tâm Y học phát triển và sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết, mỗi ngày, khoa tiếp nhận hơn 50 trẻ đến khám, chủ yếu ở độ tuổi từ 10 đến 15 tuổi. Đây là giai đoạn vị thành niên với những sự thay đổi mạnh mẽ về tâm lý và sinh lý nên rất dễ mắc các rối loạn về cảm xúc.

PGS.TS. Ngô Anh Vinh cho rằng áp lực học tập hiện nay không chỉ đến từ kiến thức sách vở hay thi cử mà còn xuất phát từ tâm lý phải thành công của cả học sinh và phụ huynh. Trong môi trường cạnh tranh, nhiều em luôn đặt mục tiêu phải đạt điểm cao, đứng đầu lớp hoặc đỗ trường chuyên, từ đó dễ rơi vào trạng thái lo lắng, căng thẳng khi kết quả không như mong muốn. Bên cạnh đó, sự kỳ vọng từ gia đình đôi khi vô tình tạo thêm gánh nặng tâm lý cho trẻ.

Chuyên gia cảnh báo, trường chuyên là một môi trường tuyệt vời, nhưng nó chỉ thực sự phát huy tác dụng nếu đứa trẻ đó có tố chất, niềm đam mê tự thân với môn học đó và quan trọng nhất là một tinh thần lành mạnh. Nếu gia đình quá kỳ vọng và "ép" học sinh đánh đổi cả tuổi thơ để có được một suất trường chuyên, thì cái giá phải trả là quá đắt.

Cuộc cạnh tranh vào các trường chuyên có lẽ sẽ không bao giờ giảm nhiệt khi tâm lý chuộng thành tích và nhu cầu về một môi trường giáo dục chất lượng cao vẫn luôn hiện hữu trong xã hội. Thay đổi hệ thống hay thay đổi đề thi là câu chuyện của các nhà quản lý giáo dục, nhưng thay đổi góc nhìn và áp lực lại là câu chuyện nằm trong tầm tay của mỗi gia đình. Bước qua cánh cửa trường chuyên là một điều vinh quang, nhưng nếu phải dừng lại bên ngoài cánh cửa đó, điều đó không có nghĩa là tương lai của các em không rộng mở. Tuổi 15 của các em cần những điểm số cao, nhưng cần hơn cả là sự thấu hiểu, đồng hành của cha mẹ, để các em hiểu rằng trường chuyên chỉ là một trạm dừng chân, không phải là đích đến cuối cùng của một cuộc đời dài phía trước.