Luật sư lên tiếng về trách nhiệm người đứng đầu tại dự án sát giá [Kỳ 3]

Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, qua việc mổ xẻ các số liệu tài chính và kịch bản đấu thầu tại hai dự án giao thông nông thôn quy mô lớn trên địa bàn xã An Lục Long thuộc tỉnh Tây Ninh, một thực trạng đáng lo ngại về công tác quản lý nguồn vốn đầu tư công tại cơ sở đã dần lộ diện. Việc Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc liên tiếp được phê duyệt trúng thầu sát giá dự toán, với tỷ lệ tiết kiệm ngân sách siêu thấp lần lượt chỉ đạt 0,4% và 0,49%, cùng với sự vắng bóng của môi trường cạnh tranh thực chất, đang đặt ra những câu hỏi hóc búa về vai trò và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương.

Dấu hỏi lớn về công tác thẩm định và thương thảo hợp đồng

Tại gói thầu Thi công xây dựng công trình Mở rộng đường liên xã 30/4 (Đoạn từ đường T1 đến Cầu Trạm Y tế) và gói thầu đoạn từ cầu 30/4 đến ranh xã Thuận Mỹ, Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long đóng vai trò là chủ đầu tư trực tiếp tổ chức lựa chọn nhà thầu. Cả hai dự án có tổng mức đầu tư dự toán lên tới hơn 34,7 tỷ đồng. Theo hồ sơ trích xuất công khai trên hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, ông Nguyễn Duy Phương với tư cách là Giám đốc Ban Quản lý Dự án đã trực tiếp ký ban hành Quyết định số 44/QĐ-BQLDA ngày 12/05/2026 và Quyết định số 109/QĐ-BQLDA ngày 11/06/2026 để phê duyệt kết quả trúng thầu cho Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc.

Vấn đề cốt lõi cần được các cơ quan chức năng làm rõ nằm ở khâu thương thảo hợp đồng trước khi phê duyệt kết quả cuối cùng. Theo quy định của pháp luật về đấu thầu, chủ đầu tư không chỉ thực hiện các bước hành chính mở thầu và chấm thầu mà còn mang trên vai trọng trách bảo vệ tối đa quyền lợi tài chính của Nhà nước thông qua việc đàm phán, thương thảo trực tiếp với nhà thầu xếp hạng thứ nhất. Khâu thương thảo này không phải là một thủ tục hành chính hình thức, mà là bức tường thành cuối cùng để ngân sách nhà nước có thể loại bỏ các chi phí bất hợp lý, yêu cầu nhà thầu chia sẻ lợi ích, từ đó kéo giảm giá thành công trình.

Tuy nhiên, khi mức giá dự thầu của Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc chỉ giảm lần lượt 68.951.000 đồng và 87.382.000 đồng so với hai gói thầu mười mấy tỷ đồng, người đứng đầu chủ đầu tư có trách nhiệm phải đánh giá lại tính hợp lý của đơn giá dự toán cũng như yêu cầu nhà thầu tối ưu hóa chi phí. Việc dễ dàng chấp thuận mức giá trúng thầu gần như không đổi so với ngân sách dự kiến ban đầu, đặc biệt trong bối cảnh đối thủ cạnh tranh duy nhất tự mắc lỗi sơ đẳng (đính kèm sai tệp tin bảo lãnh) dẫn đến bị loại, hoặc gói thầu chỉ có một mình một ngựa tham gia, khiến dư luận có quyền đặt nghi vấn về tính quyết liệt của chủ đầu tư trong việc bảo vệ và tiết kiệm nguồn lực công. Nếu bước thương thảo hợp đồng chỉ diễn ra mang tính chất chiếu lệ, dòng vốn nhà nước sẽ không bao giờ đạt được độ tối ưu như kỳ vọng của Chính phủ.

Không thể chuyển giao trách nhiệm giải trình cho đơn vị tư vấn

Trong thực tiễn hiện nay, để chuyên nghiệp hóa công tác đấu thầu, nhiều ban quản lý dự án cấp xã thường ký hợp đồng thuê các đơn vị tư vấn đấu thầu độc lập để lập hồ sơ mời thầu và đánh giá hồ sơ dự thầu. Tổ chuyên gia đấu thầu do đơn vị tư vấn thành lập sẽ chịu trách nhiệm chấm thầu, đối chiếu số liệu và ra báo cáo kết quả đánh giá. Tại các gói thầu giao thông của xã An Lục Long, Công ty TNHH TM DV Thủy Mộc là đơn vị đóng vai trò tư vấn lập hồ sơ mời thầu và đánh giá hồ sơ dự thầu. Tuy nhiên, một số chủ đầu tư lại có thói quen hiểu lầm hoặc cố tình vin vào yếu tố thuê tư vấn này để đùn đẩy trách nhiệm khi xảy ra các vấn đề liên quan đến tính minh bạch hoặc hiệu quả kinh tế của gói thầu.

Phân tích sâu về khía cạnh pháp lý này, Luật sư Nguyễn Văn Lập thuộc Đoàn Luật sư TP HCM nhấn mạnh, pháp luật về hoạt động đấu thầu và đầu tư công đã quy định ranh giới rất rõ ràng. Đơn vị tư vấn chịu trách nhiệm trước chủ đầu tư và pháp luật về kết quả công việc do mình thực hiện, bao gồm tính chính xác, trung thực của báo cáo đánh giá. Nhưng người có thẩm quyền cao nhất, nắm giữ quyết định cuối cùng về việc đồng ý hay bác bỏ kết quả đó chính là người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư.

Luật sư Nguyễn Văn Lập khẳng định rằng, chủ đầu tư không thể lập luận rằng vì tổ chuyên gia tư vấn đã chấm đạt nên cứ thế ký duyệt một cách máy móc. Khoản 1 Điều 78 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 quy định chủ đầu tư có trách nhiệm trực tiếp thẩm định và phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu. Quá trình thẩm định này đòi hỏi chủ đầu tư phải rà soát xem việc đánh giá hồ sơ của đơn vị tư vấn có khách quan không, các tình huống loại nhà thầu có tuân thủ đúng pháp luật không, và quan trọng nhất là mức giá trúng thầu có đáp ứng yêu cầu tiết kiệm của Chính phủ hay không. Khi đặt bút ký quyết định phê duyệt trúng thầu, Giám đốc Ban Quản lý Dự án phải là người chịu trách nhiệm giải trình cuối cùng và toàn diện trước cơ quan thanh tra, kiểm toán.

Nhìn lại sự việc tại xã An Lục Long, khi báo cáo đánh giá của tổ chuyên gia cho thấy một nhà thầu đối thủ bị loại vì nộp tờ giấy quyết định nhân sự thay cho chứng thư bảo lãnh ngân hàng (file agribank_bencat.pdf), một chủ đầu tư mẫn cán và trách nhiệm hoàn toàn có thể nhận diện ngay các dấu hiệu bất thường về mặt logic. Thay vì lập tức phê duyệt cho Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc trúng thầu sát giá, chủ đầu tư có quyền báo cáo người có thẩm quyền để rà soát lại toàn bộ quy trình, xác minh chéo các tổ chức liên quan nhằm ngăn chặn hiện tượng có dấu hiệu thiết lập quân xanh nhằm tạo vỏ bọc cạnh tranh, bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật.

Bài học lớn trong việc quản lý ngân sách với mô hình hành chính hai cấp

Câu chuyện trúng thầu sát giá với những kịch bản thiếu vắng sự cạnh tranh sòng phẳng tại xã An Lục Long thuộc tỉnh Tây Ninh không chỉ là vấn đề cá biệt của một địa phương hay một nhà thầu, mà còn mang tính thời sự sâu sắc khi đặt trong bối cảnh hành chính mới của đất nước. Bắt đầu từ thời điểm thực thi Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, toàn quốc chính thức chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã, bãi bỏ hoàn toàn chính quyền cấp trung gian là cấp huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh.

Sự thay đổi mang tính cách mạng về cơ cấu hành chính này đồng nghĩa với việc dòng thác ngân sách đầu tư công sẽ được phân bổ trực tiếp và ồ ạt xuống thẳng cấp xã để đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, nâng cao đời sống dân sinh. Các ban quản lý dự án cấp xã từ chỗ trước đây chỉ quen xử lý những dự án quy mô nhỏ lẻ, trị giá vài trăm triệu đồng, nay đột ngột nắm trong tay quyền quyết định đối với các đại dự án trị giá hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng.

Sự dịch chuyển quyền lực kinh tế này đặt ra một thách thức khổng lồ về năng lực quản lý, đạo đức công vụ và trách nhiệm giải trình của đội ngũ cán bộ cơ sở. Nếu không có những chế tài giám sát và thanh tra chuyên ngành chặt chẽ, nếu người đứng đầu các chủ đầu tư cấp xã vẫn duy trì tư duy dễ dãi trong khâu thẩm định và thương thảo giá, ngân sách nhà nước sẽ đứng trước nguy cơ lãng phí vô cùng nghiêm trọng. Các khe hở trong việc cài cắm điều kiện kỹ thuật, tạo khoảng trống cạnh tranh hoặc các kịch bản đối thủ tự mắc lỗi sơ đẳng để bảo toàn giá trúng thầu cao ngất ngưởng sẽ có cơ hội sinh sôi nảy nở, bào mòn hiệu quả của dòng vốn quốc gia.

Vì vậy, sự vào cuộc kịp thời của các cơ quan kiểm toán, thanh tra xây dựng và thanh tra tài chính tại các gói thầu có dấu hiệu cạnh tranh hình thức, tiết kiệm nhỏ giọt như trường hợp của Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc là vô cùng cấp thiết. Đó không chỉ là hành động làm trong sạch môi trường kinh doanh đấu thầu tại địa phương, mà còn là hồi chuông cảnh tỉnh, xác lập lại kỷ cương pháp luật. Việc làm rõ các dấu hiệu bất thường này sẽ buộc những người đứng đầu chủ đầu tư cấp cơ sở phải thực sự cẩn trọng, minh bạch và đặt lợi ích của nhân dân, của Nhà nước lên vị trí tối thượng trong từng chữ ký phê duyệt của mình.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.