Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, từ những con số "biết nói" về tỷ lệ tiết kiệm xấp xỉ 0%, cùng với sự xuất hiện lặp đi lặp lại của một nhóm nhà thầu quen mặt tại các dự án do Phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam, tỉnh Lâm Đồng làm chủ đầu tư, dư luận đang đổ dồn sự chú ý vào năng lực quản lý và trách nhiệm giải trình của cơ quan này. Những dấu hiệu suy giảm tính cạnh tranh trong đấu thầu không chỉ là một vấn đề về mặt thủ tục hành chính, mà nó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước tại địa phương.

Độ vênh giữa thực tế và chỉ đạo thượng tầng

Nhìn lại bức tranh tổng thể đã được phân tích, việc 70 gói thầu có kết quả lựa chọn nhà thầu hợp lệ với tổng quy mô ngân sách 19.189.050.126 đồng nhưng số tiền tích lũy tiết kiệm thực tế giữ lại cho ngân sách nhà nước chỉ vỏn vẹn 697.000 đồng (tương ứng tỷ lệ tiết kiệm tổng hợp chạm đáy ở mức 0%) là một kết quả đi ngược lại tinh thần chỉ đạo quyết liệt về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí của Chính phủ. Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, từng đồng vốn đầu tư công được tối ưu hóa đều mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công cuộc phát triển cơ sở hạ tầng và bảo vệ nguồn lực tài chính quốc gia.

Theo đó, Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường, nâng cao hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu và Công văn số 5557/BTC-QLĐT ngày 05/5/2026 của Bộ Tài chính về việc hướng dẫn thực hiện tiết kiệm trong đấu thầu các dự án đầu tư công năm 2026 đều đặt ra yêu cầu cấp bách về việc siết chặt kỷ luật tài chính, tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhà nước.

Để bảo đảm tính chính xác tuyệt đối về mặt pháp lý, cần phân định rõ hai nhóm quy định về tiết kiệm theo hướng dẫn của Bộ Tài chính tại Công văn số 5557/BTC-QLĐT:

- Mức tiết kiệm bắt buộc tối thiểu 5% chỉ áp dụng đối với các gói thầu xây lắp thuộc trường hợp đặc thù quy định tại điểm e khoản 2 Điều 78 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP (các gói thầu xây lắp có quy mô và tính chất tương tự với gói thầu đã tổ chức đấu thầu rộng rãi hoặc đấu thầu hạn chế trong vòng 05 năm trước đó mà nhà thầu cũ thực hiện đáp ứng tiến độ, chất lượng).

- Đối với các trường hợp chỉ định thầu thông thường khác quy định tại Điều 78 (bao gồm cả phân khúc chỉ định thầu rút gọn quy mô nhỏ dưới hạn mức), Bộ Tài chính hướng dẫn chủ đầu tư phải chủ động thương thảo mức tiết kiệm phù hợp với từng loại gói thầu, điều kiện thị trường và địa bàn, bảo đảm khả thi.

Tuy nhiên, đối chiếu với thực tế diễn ra tại Phòng Kinh tế Xã Hàm Thuận Nam, tinh thần chủ động thương thảo tiết kiệm này chưa mang lại hiệu quả kinh tế thực chất. Toàn bộ 8 gói thầu xây dựng quy mô lớn với tổng dự toán 12.532.704.110 đồng đều được ký hợp đồng trọn gói sát giá kịch trần 100%, đem lại tỷ lệ giảm giá thực tế đạt mức 0% (chênh lệch giảm thầu bằng 0 đồng).

Từ Gói thầu số 4: Xây lắp toàn bộ công trình thuộc dự án Sửa chữa Tường rào, cải tạo, nâng cấp một số hạng mục Trường Tiểu học Thuận Nam 1, Trường Tiểu học Thuận Nam 2 và Trường Tiểu học Hàm Minh 2 (giá trúng thầu bằng đúng giá dự toán 1.682.207.589 đồng) cho đến Gói thầu số 4: Xây lắp toàn bộ công trình thuộc dự án Nâng cấp, cải tạo đường Ngô Gia Tự và đường bên hông vật liệu xây dựng Minh Hòa (giá trúng thầu bằng đúng giá dự toán 1.979.807.175 đồng), tất cả đều ghi nhận mức giảm giá sau đàm phán là 0 đồng.

Sự xuất hiện đồng loạt của các con số 0% tiết kiệm thực tế này khó có thể lý giải hoàn toàn bằng các yếu tố khách quan. Dù không vi phạm điều khoản bắt buộc tối thiểu 5% dành riêng cho nhóm gói thầu đặc thù tại điểm e, thực trạng trúng thầu sát giá tuyệt đối này đã phản ánh công tác đàm phán, thương thảo giá hợp đồng của đơn vị dường như chỉ mang tính chất thủ tục hành chính hình thức. Đồng thời, nó đặt ra trách nhiệm giải trình rất lớn của người đứng đầu trước các cơ quan chức năng Tỉnh Lâm Đồng về chất lượng của khâu lập dự toán, công tác thẩm định giá trần ban đầu từ các đơn vị tư vấn thiết kế, thẩm tra trung gian nhằm ngăn ngừa rủi ro lãng phí và thất thoát ngân sách nhà nước tại địa phương.

Cần một lời giải trình minh bạch từ người đứng đầu

Trong quản lý nhà nước, việc ký duyệt các quyết định chi tiêu ngân sách luôn gắn liền với trách nhiệm bảo toàn và phát huy giá trị nguồn vốn. Qua rà soát các hồ sơ pháp lý, các quyết định quan trọng như Quyết định số 10/QĐ-KT (ngày 03/2/2026), Quyết định số 73/QĐ-KT (ngày 04/6/2026), hay Quyết định số 101/QĐ-KT (ngày 18/6/2026) đều mang chữ ký phê duyệt của ông Trần Ngọc Lam, Trưởng phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam. Việc liên tục đặt bút ký các quyết định phê duyệt kết quả trúng thầu với mức tiết kiệm chạm đáy, cùng với việc phê duyệt chỉ định thầu cho một nhóm các doanh nghiệp quen thuộc, đặt ra yêu cầu cấp thiết về sự minh bạch thông tin.

Bình luận về vấn đề này dưới góc độ chuyên môn, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) phân tích: "Căn cứ Điều 77 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15, người có thẩm quyền và chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về quá trình tổ chức và kết quả lựa chọn nhà thầu. Quyền hạn quyết định luôn đi đôi với nghĩa vụ giải trình. Khi phê duyệt những gói thầu có tỷ lệ tiết kiệm bằng 0 trong một thời gian dài, người đứng đầu đơn vị phải có nghĩa vụ giải trình một cách có cơ sở trước cơ quan quản lý cấp trên và dư luận về tính hiệu quả của từng đồng vốn được chi ra. Cần đánh giá lại hiệu quả quản lý vốn, liệu các quyết định đưa ra đã thực sự dựa trên nguyên tắc cạnh tranh tự do, hay bị giới hạn bởi những rào cản vô hình?".

Luật sư Nguyễn Thị Hương cũng nhấn mạnh, trách nhiệm giải trình không chỉ là việc báo cáo tiến độ giải ngân hay luân chuyển dòng tiền, mà cao hơn cả là thước đo năng lực bảo vệ tài sản công của chính quyền cơ sở. Dư luận mong mỏi người đứng đầu Phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam sớm có sự phản hồi, giải trình minh bạch về các cơ sở pháp lý và tính hiệu quả khi phê duyệt các quyết định trúng thầu sát giá này, nhằm đập tan những hoài nghi về sự thiếu minh bạch trong quản lý ngân sách.

Những điểm mờ trong hoạt động đấu thầu tại Phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam là minh chứng thực tế cho thấy cần có một cơ chế kiểm tra, giám sát nghiêm ngặt hơn nữa từ Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Lâm Đồng cũng như các cơ quan thanh tra. Mục tiêu cuối cùng là đảm bảo luật đấu thầu sửa đổi 2025 được thực thi nghiêm túc, nguồn lực quốc gia không bị bào mòn qua những gói thầu kém hiệu quả.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

Giải pháp chấn chỉnh hoạt động đấu thầu tại Phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam [Kỳ 5]