Thành phố đất nung giữa Sahara đẹp như phim khoa học viễn tưởng

Thung lúng M'Zab ở Algeria là một trong những Di sản thế giới độc đáo nhất của châu Phi, nơi con người đã tạo nên những thành phố thích nghi gần như hoàn hảo với môi trường sa mạc khắc nghiệt. Nằm sâu trong vùng Sahara, thung lũng này nổi tiếng với năm khu định cư cổ được gọi là pentapolis — “năm thành phố” — xây dựng từ thế kỷ 11 bởi cộng đồng Hồi giáo Ibadi.

Ảnh: whc.unesco

Nhìn từ xa, các thành phố của M'Zab giống như những pháo khổng lồ mọc lên giữa hoang mạc. Nhà cửa san sát bằng đất sét và đá địa phương, mang các gam màu nâu, trắng kem và hồng nhạt hài hòa với màu sa mạc xung quanh. Trung tâm mỗi thành phố là một tháp giáo đường Hồi giáo đơn giản nhưng đầy uy nghi, từ đó các khu nhà lan dần xuống như vòng xoáy.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Điều khiến M'Zab được giới kiến trúc ca ngợi nằm ở tính quy hoạch cực kỳ thông minh. Trong khí hậu nóng khô của Sahara, các con hẻm hẹp giúp tạo bóng râm và giảm nhiệt độ. Nhà cửa xây sát nhau để hạn chế nắng nóng, trong khi vật liệu đất sét giữ không khí bên trong mát hơn đáng kể. Nhiều kiến trúc sư hiện đại xem M'Zab là ví dụ sớm của “kiến trúc sinh thái” tồn tại trước thời công nghệ điều hòa hàng thế kỷ.

Thành phố nổi tiếng nhất trong thung lũng là Ghardaïa, nơi những khu chợ cổ đầy thảm dệt, gia vị và đồ thủ công vẫn hoạt động nhộn nhịp. Khi hoàng hôn phủ xuống, ánh nắng cam đỏ phản chiếu lên tường đất nung khiến toàn bộ thành phố trông như phát sáng giữa biển cát.

Ảnh: whc.unesco

Không chỉ đặc biệt về kiến trúc, M'Zab còn là nơi lưu giữ lối sống cộng đồng rất riêng. Người Mozabite ở đây nổi tiếng với tính kỷ luật, tinh thần đoàn kết và hệ thống xã hội được tổ chức chặt chẽ suốt nhiều thế kỷ. Dù thế giới hiện đại đã lan tới Sahara, nhiều quy tắc truyền thống trong đời sống và kiến trúc của họ vẫn được duy trì.

UNESCO công nhận Thung lũng M'Zab là Di sản thế giới năm 1982 vì giá trị văn hóa và đô thị hiếm có. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phong cách kiến trúc nơi đây từng ảnh hưởng tới các kiến trúc sư nổi tiếng thế kỷ 20, bao gồm cả Le Corbusier.

Ngày nay, M'Zab mang vẻ đẹp rất khác với các điểm du lịch Bắc Phi quen thuộc. Không quá đông đúc hay hào nhoáng, nơi này hấp dẫn bởi cảm giác cổ xưa, tĩnh lặng và gần như ngoài dòng chảy thời gian. Giữa sa mạc rộng lớn, những thành phố đất nung ấy giống như minh chứng rằng con người có thể tạo nên văn minh rực rỡ ngay cả ở nơi khắc nghiệt nhất hành tinh.