Loài bướm mang tên khoa học Bombyx mori, thường được gọi là tằm dâu khi ở giai đoạn sâu non và bướm tằm khi trưởng thành, là một trong những loài côn trùng được con người thuần hóa sớm nhất. Có nguồn gốc từ loài tằm hoang (Bombyx mandarina), Bombyx mori đã được nuôi ở Trung Quốc cách đây khoảng 5.000 năm để sản xuất tơ lụa. Trải qua hàng nghìn năm chọn giống, loài côn trùng này đã thay đổi đến mức gần như không thể sống độc lập ngoài tự nhiên.

Ảnh: georgiaencyclopedia

Vòng đời của Bombyx mori trải qua bốn giai đoạn: trứng, sâu non, nhộng và bướm trưởng thành. Sau khi nở, sâu tằm gần như chỉ ăn lá dâu (Morus spp.) và lớn lên rất nhanh qua nhiều lần lột xác. Đến khi trưởng thành, sâu bắt đầu tiết ra một sợi tơ liên tục từ hai tuyến tơ nằm gần miệng. Chỉ trong khoảng hai đến ba ngày, nó có thể quay nên một chiếc kén hoàn chỉnh bằng một sợi tơ duy nhất dài từ vài trăm mét đến hơn một kilomet, được gắn kết bằng chất keo tự nhiên gọi là sericin.

Ảnh: scienceabc

Chính những chiếc kén ấy đã làm thay đổi lịch sử nhân loại. Tơ tằm có độ bền cao, mềm mại, nhẹ và óng ánh, trở thành loại sợi quý giá được các triều đại Trung Hoa bảo vệ như một bí mật quốc gia trong nhiều thế kỷ. Nhu cầu đối với lụa đã thúc đẩy sự hình thành của Con đường Tơ lụa, mạng lưới giao thương nối Đông Á với Trung Á, Trung Đông và châu Âu, góp phần lan tỏa hàng hóa, công nghệ và văn hóa giữa các nền văn minh.

Ảnh: tribeofsleep

Điều thú vị là bướm tằm trưởng thành ngày nay gần như không còn khả năng bay. Sau hàng nghìn năm được con người nuôi dưỡng, cơ thể chúng trở nên mập hơn, đôi cánh yếu hơn và cơ bắp bay thoái hóa. Bướm trưởng thành cũng không ăn uống vì cơ quan miệng đã tiêu giảm; nhiệm vụ duy nhất của chúng là giao phối và đẻ trứng trước khi kết thúc vòng đời chỉ sau khoảng một tuần.

Không chỉ có giá trị kinh tế, Bombyx mori còn là sinh vật mô hình quan trọng trong nghiên cứu khoa học. Bộ gen của loài đã được giải trình tự, giúp các nhà khoa học tìm hiểu về di truyền học, sinh lý học côn trùng và sản xuất protein sinh học. Ngày nay, tằm còn được nghiên cứu để tạo ra các loại tơ y sinh dùng trong chỉ khâu phẫu thuật, vật liệu tái tạo mô và nhiều ứng dụng công nghệ cao khác.

Hiện nay, Trung Quốc và Ấn Độ là hai quốc gia sản xuất tơ tằm lớn nhất thế giới, trong khi nghề trồng dâu nuôi tằm vẫn được duy trì ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Dù công nghiệp dệt may đã phát triển mạnh với nhiều loại sợi tổng hợp, lụa tơ tằm tự nhiên vẫn được đánh giá cao nhờ vẻ đẹp và chất lượng khó thay thế.

Từ một loài côn trùng nhỏ bé, Bombyx mori đã góp phần tạo nên những tuyến thương mại huyền thoại, thúc đẩy giao lưu giữa các nền văn minh và tiếp tục đồng hành cùng khoa học hiện đại. Hiếm có loài bướm nào để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử nhân loại như bướm tằm.