Với mỗi khoảnh khắc 0 giờ ngày 1/1, hàng tỷ người trên thế giới cùng đếm ngược, chúc nhau một năm mới an khang. Thế nhưng, việc nhân loại cùng thống nhất đón năm mới vào ngày này không hề tự nhiên hay hiển nhiên. Đó là kết quả của một hành trình lịch sử kéo dài hơn hai thiên niên kỷ, được định hình bởi quyền lực chính trị, nhu cầu quản trị xã hội và tri thức thiên văn học.

Ít người biết rằng, trong phần lớn lịch sử nhân loại, ngày đầu năm không cố định, thậm chí thay đổi theo từng vùng, từng thời kỳ. Việc ngày 1/1 trở thành Tết Dương lịch toàn cầu là một quá trình chuẩn hóa lâu dài, đôi khi đầy tranh cãi.

Bước ngoặt chọn ngày 1/1 thời La Mã

Ngày nay, 1/1 được mặc định là ngày đầu năm, nhưng trong lịch sử cổ đại, nhiều nền văn minh lại chọn mốc thiên nhiên như xuân phân, đông chí hoặc mùa gieo trồng để bắt đầu năm mới.

Tại La Mã cổ đại, lịch ban đầu chỉ có 10 tháng, và năm mới bắt đầu vào tháng 3, thời điểm thuận lợi cho nông nghiệp và các chiến dịch quân sự. Tuy nhiên, bước ngoặt xảy ra vào năm 153 trước Công nguyên, khi La Mã quyết định tổ chức lễ nhậm chức của các quan chấp chính (consuls) vào ngày 1/1. Từ đó, ngày này dần trở thành mốc mở đầu năm về mặt hành chính và dân sự.

Tên gọi January (tháng Giêng) cũng xuất phát từ Janus, vị thần hai mặt trong thần thoại La Mã, một mặt nhìn về quá khứ, mặt kia hướng tới tương lai. Janus là biểu tượng của sự chuyển tiếp và khởi đầu, khiến ngày 1/1 mang ý nghĩa biểu trưng đóng lại cánh cửa cũ và mở ra một chu kỳ mới.

Julius Caesar và cuộc cải cách khiến thời gian “chạy đúng nhịp”

Dù mang ý nghĩa biểu tượng, lịch La Mã cổ vẫn vô cùng rối rắm trước thế kỷ I trước Công nguyên. Hệ thống lịch cũ dựa chủ yếu vào chu kỳ Mặt Trăng và một tháng nhuận xen kẽ (Mercedonius) không cố định, khiến năm dương lịch thường chênh lệch với mùa tới hai tháng hoặc hơn.

Điều này dẫn đến cảnh mùa hè đến vào mùa xuân theo lịch và làm rối loạn hoạt động nông nghiệp, tôn giáo, cũng như kế hoạch chiến tranh, những vấn đề cốt yếu đối với một đế chế rộng lớn như La Mã.

Để giải quyết tình trạng này, vào năm 46 TCN, Julius Caesar quyết định tiến hành một trong những cải cách lịch quan trọng và hệ thống nhất trong lịch sử nhân loại. Ông thỉnh cầu nhà thiên văn người Alexandria là Sosigenes tư vấn và từ đó thực hiện một bước ngoặt: bỏ hoàn toàn lịch theo chu kỳ Mặt Trăng, chuyển sang lịch dương (Solar) dựa trên chu kỳ Trái Đất quay quanh Mặt Trời. Cách làm này lấy mẫu từ lịch Ai Cập cổ đại vốn đã dùng lịch mùa để đo thời gian chính xác hơn.

Kết quả là lịch Julian ra đời, với năm dương lịch dài 365 ngày và một ngày nhuận mỗi bốn năm để “đón” phần thừa gần một phần tư ngày trong năm thiên văn. Cơ chế này giúp trung bình mỗi năm lịch gần đúng 365,25 ngày – mức chính xác vượt trội so với hệ cũ và giúp lịch luôn đi đúng mùa.

Để đảm bảo sự chuyển giao không gây xung đột lịch mùa, Caesar còn cho mở rộng năm 46 TCN kéo dài tới 445 ngày, năm dài nhất trong lịch sử được ghi nhận – nhằm “cân chỉnh” và đồng bộ lịch mới với mùa thực tế. Điều này ám chỉ việc hai tháng đặc biệt được thêm vào cuối năm, khiến năm ấy dài hơn bình thường tới gần 80 ngày.

Điều quan trọng là Caesar giữ nguyên ngày 1/1 là ngày khởi đầu năm mới trong hệ thống mới. Lý do không chỉ mang tính truyền thống La Mã, mà còn bởi đây là thời điểm các quan chức chính quyền bắt đầu nhiệm kỳ – việc giữ mốc này giúp cải cách diễn ra suôn sẻ hơn về mặt hành chính và xã hội. Nhờ quyền lực và tầm ảnh hưởng của Đế chế La Mã, khái niệm 1/1 như ngày mở đầu năm mới nhanh chóng lan rộng khắp các tỉnh thuộc đế chế và được truyền lại qua các thế hệ châu Âu sau này.

Vì sao 1/1 không gắn với thiên văn vẫn trở thành chuẩn toàn cầu?

Tuy chính xác hơn lịch cũ, lịch Julian vẫn sai lệch khoảng 11 phút mỗi năm, và sau hơn 1.500 năm, sai số này đã khiến các mùa lệch đi gần 10 ngày. Điều đó buộc các nhà thiên văn học và Giáo hội phải can thiệp.

Năm 1582, Giáo hoàng Gregory XIII ban hành lịch Gregorian, điều chỉnh quy tắc năm nhuận để đồng bộ hơn với chuyển động thực của Trái Đất quanh Mặt Trời. Trong cải cách này, ngày 1/1 được xác lập chính thức là ngày đầu năm.

Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng chấp nhận ngay lập tức. Các nước Công giáo như Ý, Tây Ban Nha, Pháp áp dụng sớm, nhưng nhiều quốc gia Tin Lành và Chính thống giáo tỏ ra dè dặt vì lo ngại ảnh hưởng của Vatican.

Tại Anh, năm mới trong thời gian dài vẫn bắt đầu vào 25/3 (Lễ Truyền tin). Mãi đến năm 1752, Anh mới chuyển sang lịch Gregorian và công nhận ngày 1/1 là Tết Dương lịch. Sự thay đổi này từng gây phản ứng trong dân chúng, khi 11 ngày bị “bỏ qua” để điều chỉnh lịch.

Ở Pháp, trước thế kỷ XVI, mỗi vùng lại có một mốc năm mới khác nhau: Phục sinh, 1/3 hay 25/12. Chỉ sau sắc lệnh Roussillon năm 1564, ngày 1/1 mới được thống nhất trên toàn quốc. Ngay cả đến thế kỷ XX, một số quốc gia Đông Âu vẫn sử dụng lịch Julian cho các nghi lễ tôn giáo, khiến năm mới dân sự và năm mới truyền thống không trùng nhau.

Khác với Tết Nguyên đán, Nowruz hay Rosh Hashanah vốn gắn với các hiện tượng thiên văn rõ rệt – ngày 1/1 không đánh dấu một điểm tự nhiên đặc biệt. Việc chọn mốc này chủ yếu xuất phát từ nhu cầu thống nhất hành chính, thương mại và giao tiếp quốc tế.

Nói cách khác, 1/1 là sản phẩm của sự thỏa hiệp lịch sử, nơi khoa học, chính trị và xã hội gặp nhau. Khi thế giới bước vào thời kỳ toàn cầu hóa, một hệ lịch chung với mốc năm mới thống nhất trở thành điều tất yếu.