Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, cuộc đấu thầu rộng rãi qua mạng tại dự án Nâng cấp, mở rộng ngõ 87 - Quốc lộ 14 (khu phố Xuân Đồng) do Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Bình Phước, TP Đồng Nai làm chủ đầu tư đã khép lại với kết quả trúng thầu thuộc về Công ty TNHH một thành viên xây dựng cầu đường Quang Phú. Mặc dù tổng trị giá gói thầu xây lắp này lên tới hơn 15,6 tỷ đồng, thế nhưng tỷ lệ tiết kiệm mang lại cho ngân sách nhà nước ở mức 1,51%. Đi sâu mổ xẻ tài liệu, đối chiếu với các quy chuẩn khắt khe của hệ thống pháp luật về đấu thầu hiện hành, sự xuất hiện của những tiêu chí mang tính rào cản kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu (E-HSMT) đã hé lộ điểm bất thường cần được các cơ quan chức năng thanh tra, kiểm tra làm rõ.

Lộ diện dấu hiệu rào cản từ quy định cấm hàng hóa tương đương

Quá trình lựa chọn nhà thầu công khai, minh bạch luôn đòi hỏi hồ sơ mời thầu phải là một bộ tài liệu chuẩn mực, khách quan, mở ra cơ hội bình đẳng cho mọi doanh nghiệp có đủ năng lực trên thị trường. Việc xây dựng các tiêu chí kỹ thuật phải dựa trên nền tảng khoa học, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật nhằm tạo ra một môi trường "đua giá" sòng phẳng, từ đó mang lại hiệu quả tối ưu nhất cho nguồn vốn đầu tư công. Tuy nhiên, khi soi chiếu trực tiếp vào E-HSMT của dự án Nâng cấp, mở rộng ngõ 87 - Quốc lộ 14, những quy định mang tính chất thu hẹp cơ hội của nhà thầu lại xuất hiện một cách khó hiểu.

Cụ thể, tại Chương V - Yêu cầu về kỹ thuật thuộc E-HSMT, ở trang 115, phần hướng dẫn lập "Bảng liệt kê chi tiết chủng loại vật tư, vật liệu sử dụng thi công công trình", đơn vị lập hồ sơ và cơ quan phê duyệt đã ấn định một quy định vô cùng khắt khe bằng văn bản: "Nhà thầu phải ghi rõ tên một thương hiệu, nhãn hiệu cụ thể của loại vật tư, vật liệu dự kiến đề xuất sử dụng... Nhà thầu không được đề xuất nhiều loại nhãn hiệu, thương hiệu của cùng một loại vật tư đề xuất tham dự thầu hoặc ghi tương đương."

Việc cấm nhà thầu ghi cụm từ "tương đương" khi đề xuất chủng loại vật tư tham gia dự thầu là một dấu hiệu bất thường, đi ngược lại tinh thần cạnh tranh tự do, minh bạch được hệ thống pháp luật bảo vệ. Trong thực tiễn thi công xây lắp hạ tầng, vật tư và nguyên nhiên liệu trên thị trường vô cùng đa dạng với nhiều nhà cung cấp, hãng sản xuất khác nhau nhưng có cùng một tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Việc ép buộc nhà thầu phải chào đúng chính xác một nhãn hiệu, hoặc không được phép chào hàng hóa có tính năng, tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương sẽ trực tiếp tước bỏ quyền lựa chọn chuỗi cung ứng tối ưu nhất của doanh nghiệp dự thầu.

Quy định này vô hình trung tạo ra một "nút thắt" kỹ thuật cực kỳ lớn. Bởi lẽ, đối với những nhà thầu dù có năng lực thi công xuất sắc, nền tảng tài chính vững mạnh, nhưng nếu không đề xuất đúng nhãn hiệu vật tư như mong muốn chủ quan của chủ đầu tư thì rất dễ bị tổ chuyên gia đánh giá là "không đạt" yêu cầu kỹ thuật và bị loại trực tiếp khỏi cuộc đua. Hệ lụy tất yếu của rào cản này là làm sụt giảm nghiêm trọng số lượng nhà thầu có khả năng tham gia, triệt tiêu động lực cạnh tranh lành mạnh về giá, dẫn đến việc ngân sách nhà nước không đạt được tỷ lệ tiết kiệm tối ưu như kỳ vọng.

Góc nhìn từ các chuyên gia pháp lý và hành lang quy định hiện hành

Tiến hành phân tích chi tiết hồ sơ gói thầu thi công xây dựng dự án Nâng cấp, mở rộng ngõ 87 - Quốc lộ 14 dưới lăng kính pháp luật, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) nhận định: "Quy định cấm nhà thầu sử dụng cụm từ hàng hóa, vật tư 'tương đương' trong hồ sơ mời thầu (E-HSMT) là một tiêu chí kỹ thuật có dấu hiệu tạo rào cản rõ rệt, gây hạn chế sự tham gia của các nhà thầu. Căn cứ theo quy định tại Khoản 3 Điều 44 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15), pháp luật nghiêm cấm hành vi nêu các điều kiện trong hồ sơ mời thầu nhằm hạn chế sự tham gia của nhà thầu hoặc nhằm tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu, gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng."

Đối với các gói thầu thi công xây lắp, Nghị định số 214/2025/NĐ-CP ban hành ngày 04/8/2025 đã thiết lập hành lang pháp lý chặt chẽ để bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhà thầu và bảo đảm tính cạnh tranh công bằng. Theo phân tích của Luật sư Nguyễn Văn Lập, quy định tại Khoản 9 Điều 26 của Nghị định này nêu rõ: trường hợp hồ sơ mời thầu có nêu nhãn hiệu, catalô của một sản phẩm cụ thể để tham khảo, minh họa cho yêu cầu về kỹ thuật thì bắt buộc phải ghi kèm theo cụm từ “hoặc tương đương” ngay sau nhãn hiệu, catalô đó.

Đồng thời, bên mời thầu hoặc chủ đầu tư phải quy định rõ nội hàm tương đương với hàng hóa đó về đặc tính kỹ thuật, tính năng sử dụng, thiết kế công nghệ, tiêu chuẩn công nghệ và các nội dung khác nếu có. Đặc biệt, đối với nội dung công việc xây lắp, tiêu chuẩn đánh giá về kỹ thuật được đưa ra yêu cầu về nhãn hiệu theo nhóm nhãn hiệu cho nguyên nhiên vật liệu, vật tư và các yếu tố đầu vào thi công, trong đó nhà thầu hoàn toàn được quyền chào theo nhãn hiệu nêu trong hồ sơ mời thầu hoặc chủ động đề xuất nhãn hiệu khác có chất lượng tương đương hoặc tốt hơn.

Do đó, việc E-HSMT của dự án Nâng cấp, mở rộng ngõ 87 - Quốc lộ 14 do Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Bình Phước, TP Đồng Nai phê duyệt lại lược bỏ hoàn toàn cụm từ này, thậm chí quy định bắt buộc 'Nhà thầu không được đề xuất nhiều loại nhãn hiệu, thương hiệu của cùng một loại vật tư đề xuất tham dự thầu hoặc ghi tương đương' đã trực tiếp đi ngược lại nguyên tắc đấu thầu rộng rãi, công bằng và cạnh tranh lành mạnh. Sự xuất hiện của điều khoản này đặt ra yêu cầu cần làm rõ về tính cạnh tranh, minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan phê duyệt hồ sơ.

Dưới quy định pháp luật mới, khi tỷ lệ tiết kiệm ngân sách của gói thầu đạt mức thấp chỉ 1,509% (giá gói thầu là 15.643.215.321 đồng, giá trúng thầu là 15.407.143.000 đồng), người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm giải trình trước cơ quan thanh tra về tính sát thực của việc lập giá dự toán và lý do tại sao tính cạnh tranh lại thấp khi chỉ có 02 nhà thầu nộp hồ sơ tham dự. Đồng thời, theo quy định tại Khoản 5 Điều 26 của Thông tư số 79/2025/TT-BTC và Khoản 2 Điều 26 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, các nội dung có dấu hiệu hạn chế cạnh tranh này có bị vô hiệu về mặt pháp lý và không được phép dùng làm căn cứ để đánh giá loại bỏ hồ sơ dự thầu (E-HSDT) của các nhà thầu

Hệ quả pháp lý và bài toán trách nhiệm giải trình của người đứng đầu

Quy trình lập, báo cáo thẩm định và phê duyệt hồ sơ mời thầu trước khi đăng tải công khai lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia bắt buộc phải trải qua nhiều màng lọc kiểm soát chặt chẽ nhằm loại bỏ các rào cản kỹ thuật trái luật. Đối với gói thầu Thi công xây dựng thuộc dự án Nâng cấp, mở rộng ngõ 87 - Quốc lộ 14, khu phố Xuân Đồng tại phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Bình Phước, TP Đồng Nai, Tổ chuyên gia thuộc Công ty TNHH một thành viên tư vấn xây dựng Sơn Tây chịu trách nhiệm lập hồ sơ mời thầu E-HSMT, trình tại Tờ trình số 02/TTr-ST ngày 9/6/2026.

Tiếp đó, Công ty TNHH một thành viên Dịch vụ tư vấn xây dựng Bình An thực hiện thẩm định và ban hành Báo cáo thẩm định số 39/TĐMT-BA ngày 9/6/2026. Tuy nhiên, điều lạ lùng là hồ sơ mời thầu mang theo điều khoản cấm nhà thầu đề xuất chủng loại vật tư kèm theo chữ "tương đương" có dấu hiệu trái luật vẫn dễ dàng vượt qua tất cả các khâu hậu kiểm này để được Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Bình Phước ký phê duyệt chính thức tại Quyết định số 2838/QĐ-KTHT&ĐT vào ngày 9/6/2026.

Dưới lăng kính quản lý rủi ro pháp lý trong hoạt động mua sắm công, Khoản 5 Điều 26 Thông tư số 79/2025/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành kết hợp chặt chẽ với Khoản 1 Điều 29 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP đã thiết lập cơ chế tự động bảo vệ môi trường đấu thầu khách quan. Theo đó, nếu E-HSMT chứa các nội dung hạn chế sự tham gia của nhà thầu hoặc tạo lợi thế không bình đẳng, vi phạm Khoản 3 Điều 44 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 57/2024/QH15 và Luật số 90/2025/QH15), thì các nội dung hạn chế cạnh tranh trái luật này mặc nhiên bị vô hiệu hóa về mặt pháp lý và không được phép dùng làm căn cứ để đánh giá hồ sơ dự thầu. Khi tiến hành đánh giá, Tổ chuyên gia tuyệt đối không được phép sử dụng các tiêu chí vô hiệu này làm căn cứ để loại bỏ hoặc đánh giá "Không đạt" nhằm gạt bỏ hồ sơ của nhà thầu tham dự thầu.

Hơn thế nữa, kỷ cương hành chính và trách nhiệm giải trình trong hoạt động đầu tư công được siết chặt mạnh mẽ thông qua Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 3/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ và Công văn số 5557/BTC-QLĐT ngày 5/5/2026 của Bộ Tài chính. Các cơ quan quản lý nhà nước yêu cầu kiên quyết rà soát, loại bỏ và xử lý nghiêm minh các hành vi tự ý thiết lập rào cản kỹ thuật, cố tình cài cắm tiêu chí mang tính định hướng để thu hẹp môi trường cạnh tranh. Việc đưa tiêu chí trái luật vào hồ sơ mời thầu không chỉ khiến chủ đầu tư đối mặt với rủi ro lớn khi các nhà thầu gửi kiến nghị làm rõ hoặc khiếu nại kéo dài theo quy trình của Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, dẫn đến nguy cơ buộc phải sửa đổi hồ sơ hoặc hủy thầu, mà còn gây ra rủi ro nghiêm trọng về trì hoãn tiến độ thực hiện và giải ngân nguồn vốn đầu tư công tại địa phương.

Dựa trên các số liệu thực tế đã được bóc tách tại dự án ngõ 87, khi tỷ lệ tiết kiệm ngân sách của gói thầu thi công đạt mức thấp chỉ 1,51% (giá gói thầu được duyệt là 15.643.215.321 đồng, giá trúng thầu là 15.407.143.000 đồng), người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm giải trình trước cơ quan thanh tra về tính sát thực của việc lập giá dự toán và lý do tại sao tính cạnh tranh lại thấp khi chỉ có 02 nhà thầu nộp hồ sơ tham dự. Việc rà soát toàn diện quy trình lập, thẩm định và phê duyệt hồ sơ mời thầu tại phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Bình Phước, Thành phố Đồng Nai là thực sự cần thiết để bảo vệ tính thượng tôn pháp luật, bảo vệ hiệu quả nguồn ngân sách nhà nước, đồng thời củng cố niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp vào một môi trường đấu thầu cạnh tranh lành mạnh, liêm chính và công bằng.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.