Vụ việc người dân tại phường Bình Định, tỉnh Gia Lai phải đi nhiều lần, chờ đợi để nhận những khoản hỗ trợ thiên tai chỉ vài nghìn đồng đang gây nhiều tranh luận trong dư luận. Câu chuyện không đơn thuần là số tiền ít hay nhiều, mà đặt ra vấn đề lớn hơn: cách thức tổ chức chi trả an sinh, hỗ trợ người dân trong bối cảnh chuyển đổi số và thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt hiện nay.

KHÔNG THỂ ĐỂ NGƯỜI DÂN "ĐI NHẬN HỖ TRỢ CHO CÓ"

Theo phản ánh, có trường hợp người dân được nhận hỗ trợ thiệt hại cây trồng chỉ 2.000 đồng; nhiều hộ khác nhận vài chục nghìn đồng nhưng vẫn phải di chuyển xa, chờ đợi, ký nhận trực tiếp. Có người lớn tuổi phải bỏ thời gian, công sức để hoàn tất thủ tục nhận khoản tiền thấp hơn cả chi phí đi lại.

Ngay sau đó, UBND tỉnh Gia Lai đã có văn bản phê bình UBND phường Bình Định trong công tác tổ chức chi trả kinh phí hỗ trợ thiệt hại do thiên tai. Tỉnh đánh giá việc thực hiện còn máy móc, chưa phù hợp thực tiễn, công tác thông tin, giải thích chính sách chưa tốt, làm giảm ý nghĩa nhân văn của chính sách hỗ trợ sau thiên tai.

Đây là động thái cần thiết và kịp thời. Bởi trong câu chuyện này, điều khiến dư luận băn khoăn không phải là mức hỗ trợ thấp, bởi mức hỗ trợ được xác định theo quy định, căn cứ mức độ thiệt hại thực tế mà là cách triển khai thiếu linh hoạt, chưa đặt người dân vào vị trí trung tâm phục vụ.

Một chính sách an sinh dù đúng quy định đến đâu nhưng nếu tổ chức thực hiện thiếu hợp lý vẫn có thể tạo phản cảm xã hội.

Trong trường hợp tại Gia Lai, việc huy động người dân đến hội trường để nhận các khoản hỗ trợ vài nghìn đồng cho thấy tư duy hành chính vẫn nặng về “hoàn thành thủ tục”, thay vì tối ưu lợi ích và sự thuận tiện cho người dân.

Một cụ ông 76 tuổi nhận 2.000 đồng hỗ trợ thiên tai. Một hộ dân đi nhiều cây số để nhận 20.000 đồng. Những con số này lập tức gây xôn xao không chỉ vì mức tiền quá nhỏ, mà bởi sự đối lập giữa chi phí xã hội bỏ ra với giá trị hỗ trợ nhận được.

Nếu cộng chi phí đi lại, thời gian chờ đợi, nhân lực tổ chức, giấy tờ, hội trường, cán bộ phục vụ… thì có lẽ chi phí thực tế còn lớn hơn nhiều lần khoản tiền được trao tận tay người dân.

Đó cũng là lý do UBND tỉnh Gia Lai yêu cầu địa phương rà soát, lựa chọn hình thức chi trả phù hợp hơn với các khoản hỗ trợ giá trị thấp, đặc biệt với người cao tuổi, hộ khó khăn, người bệnh.

"KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT" KHÔNG CHỈ LÀ KHẨU HIỆU

Điều đáng nói, vụ việc xảy ra trong bối cảnh cả nước đang thúc đẩy mạnh mẽ thanh toán không dùng tiền mặt và chuyển đổi số trong quản trị công.

Từ nhiều năm nay, các địa phương liên tục kêu gọi người dân mở tài khoản ngân hàng, sử dụng ví điện tử, thanh toán trực tuyến để giảm thủ tục, tiết kiệm thời gian và minh bạch dòng tiền. Nhiều chính sách an sinh xã hội, trợ cấp, lương hưu đã bắt đầu chuyển sang hình thức chuyển khoản. Thế nhưng ở không ít nơi, tư duy vận hành vẫn chưa thay đổi đồng bộ.

Người dân vẫn phải tập trung đông người để nhận tiền mặt; cán bộ vẫn quen cách phát tiền trực tiếp, ký nhận giấy tờ thủ công. Trong khi với các khoản hỗ trợ nhỏ, việc chuyển khoản hoàn toàn có thể giải quyết nhanh chóng, tiết kiệm và văn minh hơn rất nhiều.

Một giao dịch chuyển khoản hiện nay chỉ mất vài giây. Hệ thống ngân hàng số, tài khoản định danh điện tử, dữ liệu dân cư đã được kết nối rộng rãi. Vậy tại sao người dân vẫn phải đi nhận 2.000 đồng bằng hình thức thủ công?.

Câu hỏi ấy không chỉ dành cho một phường ở Gia Lai, mà phản ánh khoảng trống trong quá trình chuyển đổi số ở cấp cơ sở.

Thực tế cho thấy, nhiều tỉnh, thành đã triển khai hiệu quả việc chi trả không dùng tiền mặt trong lĩnh vực an sinh xã hội, giảm đáng kể phiền hà cho người dân.

Tại Hà Nội, nhiều quận, huyện đã thực hiện chi trả lương hưu, trợ cấp bảo trợ xã hội qua tài khoản ngân hàng. Người dân, đặc biệt là người cao tuổi, không còn phải chen chúc xếp hàng chờ nhận tiền mặt như trước. Việc chuyển khoản được thực hiện định kỳ, minh bạch và có tin nhắn thông báo.

TP.HCM cũng đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt đối với các khoản trợ cấp xã hội, hỗ trợ người có công, bảo trợ hàng tháng. Nhiều phường, xã phối hợp ngân hàng mở tài khoản miễn phí ngay tại khu dân cư để người dân dễ tiếp cận.

Ở Quảng Ninh, chính quyền địa phương từng triển khai các tổ công nghệ số cộng đồng hỗ trợ người dân cài đặt ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, hướng dẫn giao dịch trực tuyến. Nhờ đó, ngay cả người lớn tuổi ở vùng nông thôn cũng dần quen với hình thức nhận tiền qua tài khoản.

Đáng chú ý, trong giai đoạn dịch COVID-19, nhiều địa phương như Đà Nẵng, Bắc Ninh đã thực hiện chi trả hỗ trợ an sinh bằng chuyển khoản để hạn chế tiếp xúc đông người. Nhiều nơi còn gộp các khoản hỗ trợ nhỏ thành một đợt chi trả để tránh phát sinh chi phí xã hội không cần thiết.

Những cách làm này cho thấy vấn đề không nằm ở việc “có làm được hay không”, mà là có thực sự muốn thay đổi tư duy phục vụ hay không.

Nhà Xã hội học Nguyễn Khắc Bình cho rằng, UBND tỉnh Gia Lai nhìn nhận đúng khi cho rằng cách tổ chức chi trả đã “làm giảm ý nghĩa nhân văn của chính sách”. Bởi hỗ trợ sau thiên tai không chỉ là tiền bạc, mà còn là sự sẻ chia, hỗ trợ người dân vượt qua khó khăn.

Nếu người dân cảm thấy phiền hà, tốn kém và mệt mỏi hơn cả giá trị hỗ trợ nhận được, chính sách dù đúng vẫn khó tạo được sự đồng thuận.

Vụ việc cũng cho thấy chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở việc ban hành khẩu hiệu hay xây dựng hệ thống công nghệ. Quan trọng hơn là thay đổi tư duy quản trị, tư duy phục vụ người dân.