Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, khâu phát hành hồ sơ và ban hành quyết định lựa chọn được nhà thầu thi công mới chỉ là những bước khởi đầu trên bề mặt văn bản của một dự án đầu tư công. Giai đoạn thực thi, tổ chức thi công trực tiếp tại công trường và công tác nghiệm thu chất lượng mới thực sự là "chiến trường" khốc liệt nhất, nơi giá trị của dòng vốn ngân sách nhà nước được hiện thực hóa để phục vụ đời sống dân sinh. Việc quản lý hiệu quả giai đoạn này đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối và trách nhiệm giải trình cao độ từ phía các cơ quan có thẩm quyền.

Áp lực nguồn lực khi thi công song song chuỗi dự án hạ tầng

Đối với chuỗi dự án xây dựng hạ tầng cơ sở tại xã Lộc Tấn, Thành phố Đồng Nai, khi Công ty TNHH Xây dựng Đông Á được nhận cùng lúc hai gói thầu điện chiếu sáng (Gói Nâng cấp chiếu sáng ấp 11A, 11B, ấp 1 và Gói Xây dựng chiếu sáng từ QL13 đi Cầu làng 9) với tổng thời gian ấn định hoàn thành đều là 150 ngày, một áp lực vô hình nhưng cực kỳ lớn về huy động nguồn lực sẽ xuất hiện.

Việc triển khai thi công song song nhiều dự án trong một khung thời gian chồng lấn yêu cầu nhà thầu xây lắp phải có tiềm lực cực kỳ mạnh mẽ về dòng tiền lưu động, số lượng máy móc thiết bị đặc chủng, vật tư nhập khẩu (đèn Led, cột ly tâm, cáp điện) và đặc biệt là đội ngũ nhân sự kỹ thuật, công nhân lành nghề. Năng lực của nhà thầu không thể chỉ nằm trên những bộ hồ sơ năng lực được trình bày đẹp mắt, mà phải được chứng minh bằng khối lượng công việc thực tế được hoàn thành mỗi ngày trên công trường.

Yếu tố này trực tiếp đặt ra yêu cầu bức thiết về năng lực quản lý dự án, khả năng giám sát hiện trường và trách nhiệm giải trình của cơ quan chủ đầu tư – mà người chịu trách nhiệm cao nhất ở đây chính là Chủ tịch UBND xã Lộc Tấn. Chủ đầu tư không thể chỉ dựa vào các báo cáo nghiệm thu trên giấy từ các đơn vị tư vấn giám sát, mà phải có cơ chế kiểm tra chéo để đảm bảo nhà thầu không rơi vào tình trạng "chạy sô", thi công manh mún, ảnh hưởng đến tuổi thọ của công trình.

Mô hình hành chính mới gắn liền với trách nhiệm giải trình tuyệt đối

Việc toàn quốc chuyển đổi và vận hành chính quyền theo mô hình mới (tinh gọn bộ máy, chính thức bãi bỏ cấp chính quyền trung gian để thiết lập cơ chế chính quyền địa phương 2 cấp: cấp Tỉnh và cấp Xã tại 34 tỉnh/thành phố) đồng nghĩa với việc UBND cấp xã tại Thành phố Đồng Nai được phân quyền, trao quyền tự chủ cao hơn rất nhiều trong công tác mua sắm và đầu tư công.

Song hành với quyền lực được giao phó, những người đứng đầu cấp cơ sở phải chịu trách nhiệm trực tiếp, nặng nề hơn trước hệ thống chính quyền Thành phố về mọi quyết định giải ngân. Khi chủ đầu tư quyết định phê duyệt các gói thầu có quy mô vừa và nhỏ thông qua hình thức chỉ định thầu rút gọn, họ đồng thời phải chấp nhận gánh vác toàn bộ trách nhiệm về tính minh bạch, hiệu quả kinh tế và khả năng vận hành của dự án.

Góc nhìn pháp lý: Ai kiểm soát năng lực thi công thực tế?

Phân tích sâu về hiện tượng một nhà thầu nhận liên tiếp nhiều dự án có mốc thời gian thi công trùng lặp, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) đưa ra góc nhìn phân tích gắn chặt với các văn bản pháp luật hiện hành và nghiệp vụ thi công thực tiễn.

Luật sư Nguyễn Văn Lập phân tích: "Dữ liệu bóc tách từ hồ sơ của hai gói thầu điện chiếu sáng tại xã Lộc Tấn cho thấy cùng một đơn vị thi công phải phân bổ nguồn lực kỹ thuật, nhân sự trong quỹ thời gian 150 ngày cho cả hai công trình. Dẫn chiếu theo các quy định ngặt nghèo của Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, khi cơ quan nhà nước quyết định áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn, Chủ đầu tư không có cơ hội so sánh bản hồ sơ năng lực của nhà thầu Đông Á với các đối thủ mạnh khác trên thị trường đấu thầu rộng rãi. Do đó, nghĩa vụ rà soát, đánh giá chuyên sâu và kiểm soát năng lực thực tế của nhà thầu đang hoạt động trên công trường hoàn toàn thuộc về trách nhiệm pháp lý và hành chính của Chủ đầu tư."

Đánh giá về thước đo hiệu quả của một dự án sử dụng vốn công, Luật sư Nguyễn Văn Lập bình luận thêm: "Căn cứ theo tinh thần chỉ đạo quyết liệt của Chỉ thị số 12/CT-TTg, hiệu quả kinh tế của một gói thầu không chỉ được đo đếm bằng con số tỷ lệ tiết kiệm nhỉnh hơn 2% được ghi khô khan trên quyết định phê duyệt hợp đồng. Hiệu quả thực sự, mang tính sống còn nằm ở việc nhà thầu đó có điều động đúng chủng loại thiết bị, đúng bằng cấp của kỹ sư chuyên môn xuống hiện trường thi công như đã cam kết hay không, tiến độ 150 ngày có bị phá vỡ không. Nếu Chủ đầu tư ưu tiên áp dụng chỉ định thầu (nhờ vào việc cơ cấu quy mô dự án dưới 2 tỷ đồng hoặc theo các cơ chế đặc thù) mà lại lơ là khâu giám sát thực địa, để xảy ra tình trạng nhà thầu dàn trải năng lực, bớt xén vật tư dẫn đến chất lượng đường điện đi xuống, thì Chủ đầu tư và người đứng đầu cơ quan phê duyệt phải là người bước ra chịu trách nhiệm giải trình đầu tiên trước pháp luật."

Kỷ cương thép để triệt tiêu tư duy "chọn nhà thầu quen"

Cùng chung quan điểm về mặt giám sát pháp lý, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) cho rằng việc khích lệ và ghi nhận các tỷ lệ tiết kiệm ngân sách trên 2% là điều cần thiết đối với chính quyền cấp cơ sở để động viên tinh thần làm việc, tuy nhiên, công tác hậu kiểm, thanh tra chéo mới là bức tường thành vững chãi nhất để bảo vệ lợi ích tối cao của quốc gia.

"Hệ thống pháp luật đấu thầu hiện hành nghiêm cấm tuyệt đối việc chia nhỏ dự án để né tránh hình thức đấu thầu rộng rãi nhằm mục đích chỉ định cho nhà thầu quen. Trong các dự án tại cơ sở, việc các cơ quan thanh tra, kiểm tra chuyên ngành cấp Tỉnh tiến hành rà soát, đánh giá lại năng lực thực tiễn của các đơn vị thi công là một hành động cần thiết để bảo vệ tính thượng tôn pháp luật. Sự minh bạch trong đấu thầu không chỉ dừng lại ở thủ tục hành chính là cập nhật thông tin lên mạng đúng hạn, mà tính minh bạch cao nhất thể hiện ở việc chủ đầu tư luôn sẵn sàng giải trình dựa trên cơ sở khoa học, pháp lý về lý do chọn nhà thầu, cũng như quá trình giám sát chặt chẽ chất lượng của từng cột đèn, từng mét dây cáp điện mà nhà thầu đó đang thi công", Luật sư Hương nhận định.

Hành lang pháp lý về đầu tư công và đấu thầu mới đang tạo ra một "kỷ cương thép", hướng mọi hoạt động mua sắm công đến sự phát triển minh bạch, cạnh tranh sòng phẳng và đề cao tuyệt đối trách nhiệm của người cầm cân nảy mực. Sự giám sát sát sao của cộng đồng dân cư, các chuyên gia pháp lý và cơ quan báo chí chính là hệ thống bộ lọc hữu hiệu nhất để cảnh báo, ngăn chặn từ sớm mọi nguy cơ thất thoát, lãng phí đầu tư công. Điều này đồng thời khích lệ các chủ đầu tư, nhà thầu làm việc thực chất vì sự phát triển thịnh vượng, bền vững của cơ sở hạ tầng giao thông quốc gia.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.