Cây nghệ (Curcuma longa) là một loài thực vật thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), có nguồn gốc từ khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Từ lâu, nghệ đã trở thành loại gia vị quen thuộc trong nhiều nền ẩm thực, đồng thời là một trong những cây thuốc được sử dụng rộng rãi nhất trong y học cổ truyền. Với màu vàng đặc trưng và hương thơm ấm nồng, nghệ không chỉ làm phong phú món ăn mà còn mang giá trị kinh tế và văn hóa ở nhiều quốc gia.

Ảnh: samen

Phần được sử dụng phổ biến nhất của cây là thân rễ mọc dưới lòng đất, thường được gọi là "củ nghệ". Khi cắt ngang, phần thịt bên trong có màu vàng cam rực rỡ nhờ chứa nhóm sắc tố curcuminoid, trong đó curcumin là hợp chất nổi tiếng nhất. Chính curcumin tạo nên màu sắc đặc trưng của nghệ và là đối tượng của hàng nghìn công trình nghiên cứu khoa học về các đặc tính sinh học của nó. Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật cho thấy curcumin có khả năng chống oxy hóa và tham gia điều hòa nhiều quá trình viêm. Tuy nhiên, ở người, hiệu quả điều trị đối với nhiều bệnh lý vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, một phần vì curcumin hấp thu qua đường tiêu hóa khá kém nếu không có các biện pháp hỗ trợ.

Ảnh: foodprint

Trong ẩm thực, nghệ là thành phần không thể thiếu của nhiều món ăn nổi tiếng như cà ri Ấn Độ, nasi kuning của Indonesia hay nhiều món kho, xào và bún ở Việt Nam. Ngoài việc tạo màu vàng hấp dẫn, nghệ còn góp phần tạo nên hương vị đặc trưng và giúp bảo quản thực phẩm nhờ một số đặc tính sinh học tự nhiên. Bột nghệ cũng được dùng làm chất tạo màu thực phẩm tự nhiên với mã phụ gia E100.

Không chỉ có giá trị trong nhà bếp, nghệ còn gắn liền với nhiều phong tục truyền thống. Ở Ấn Độ, bột nghệ được sử dụng trong nghi lễ cưới hỏi và các lễ hội tôn giáo như biểu tượng của sự may mắn, thịnh vượng và tinh khiết. Tại nhiều nước Đông Nam Á, nghệ cũng được dùng để nhuộm vải, nhuộm gạo hoặc chế biến các bài thuốc dân gian đã lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Ảnh: gchouston

Về mặt thực vật học, Curcuma longa là cây thân thảo lâu năm, cao khoảng 1 mét, có lá dài màu xanh đậm mọc từ thân rễ. Hoa mọc thành bông với các lá bắc màu trắng, xanh nhạt hoặc pha hồng khá đẹp mắt, khiến nhiều giống nghệ còn được trồng làm cây cảnh. Cây phát triển tốt ở vùng khí hậu nóng ẩm, đất tơi xốp và giàu hữu cơ, vì vậy được canh tác rộng rãi tại Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia và Việt Nam.

Ngày nay, nghệ vẫn tiếp tục thu hút sự quan tâm của giới khoa học và ngành công nghiệp thực phẩm, mỹ phẩm cũng như dược phẩm. Dù không phải là "thần dược" như một số quảng cáo phóng đại, Curcuma longa vẫn là một trong những loài cây hữu ích nhất mà con người đã thuần hóa. Từ gian bếp gia đình đến các phòng thí nghiệm hiện đại, sắc vàng của nghệ vẫn không ngừng kể câu chuyện về mối liên kết lâu bền giữa thiên nhiên và cuộc sống con người.