Theo tìm hiểu của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, đằng sau những con số tiết kiệm ngân sách siêu thấp dưới 0,5% tại các dự án hạ tầng giao thông do Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long, tỉnh Tây Ninh làm chủ đầu tư, các báo cáo đánh giá hồ sơ dự thầu còn bộc lộ một bức tranh vô cùng đáng suy ngẫm về tính cạnh tranh. Sự xuất hiện của những kịch bản đối thủ tự mắc lỗi sơ đẳng ở vòng nộp hồ sơ, hoặc tình trạng chủ đầu tư nhanh chóng áp dụng thủ tục xử lý tình huống khi chỉ có một nhà thầu tham dự, đã tạo ra một khoảng trống quá lớn. Dư luận có quyền đặt dấu hỏi về tính minh bạch, sự sòng phẳng và tinh thần quyết liệt bảo vệ nguồn vốn ngân sách nhà nước tại các dự án cấp cơ sở.

Bất thường từ tờ giấy bảo lãnh mang tên "agribank_bencat"

Đi sâu vào bóc tách hồ sơ gói thầu Thi công xây dựng công trình Mở rộng đường liên xã 30/4 (Đoạn từ đường T1 đến Cầu Trạm Y tế) có giá dự toán được duyệt là hơn 17 tỷ đồng, dữ liệu từ hệ thống mạng đấu thầu quốc gia ghi nhận có hai nhà thầu nộp hồ sơ tham dự. Đối thủ cạnh tranh trực tiếp với Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc tại dự án này là Liên danh Thi công đường liên xã 30/4. Nhìn lướt qua trên hệ thống, sự xuất hiện của hai nhà thầu tham gia bỏ giá tạo ra một lớp vỏ bọc hoàn hảo về một cuộc cạnh tranh sòng phẳng. Tuy nhiên, diễn biến chi tiết tại khâu đánh giá tính hợp lệ do tổ chuyên gia thực hiện lại chỉ ra một thực tế hoàn toàn trái ngược.

Theo báo cáo đánh giá chi tiết của đơn vị tư vấn, Liên danh Thi công đường liên xã 30/4 đã nộp giá dự thầu bám rất sát giá dự toán. Thế nhưng, liên danh nhà thầu này lại bị loại ngay lập tức từ vòng sơ khảo bởi một lỗi hành chính cực kỳ khó tin đối với một đơn vị kinh tế có đủ năng lực tài chính để tham gia thi công gói thầu giao thông lớn. Cụ thể, khi nộp hồ sơ qua mạng tại mục Mẫu số 04B về Bảo lãnh dự thầu, thay vì đính kèm chứng thư bảo lãnh hợp lệ do tổ chức tín dụng phát hành theo quy định của pháp luật, liên danh này lại tải lên hệ thống mạng đấu thầu một tệp tin scan dưới dạng PDF mang tên "agribank_bencat.pdf".

Điều đáng nói nhất, nội dung bên trong tệp tin này hoàn toàn không chứa bất kỳ dòng chữ nào liên quan đến việc cam kết bảo lãnh thầu từ phía ngân hàng, mà chỉ bao gồm các giấy tờ hành chính nội bộ như Quyết định điều động cán bộ, Giấy chứng nhận đăng ký hoạt động chi nhánh và Quyết định ủy quyền. Lỗi bỏ sót tài liệu pháp lý cốt lõi, đính kèm văn bản theo kiểu "râu ông nọ cắm cằm bà kia" này ngay lập tức khiến hồ sơ của Liên danh Thi công đường liên xã 30/4 bị tổ chuyên gia đánh giá là không đáp ứng yêu cầu tính hợp lệ. Hệ quả tất yếu của bước đi này là Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc trở thành ứng viên duy nhất còn trụ lại. Doanh nghiệp này một mình độc diễn tiến vào vòng đánh giá năng lực, tài chính và dễ dàng được phê duyệt trúng thầu sát giá dự toán với tỷ lệ tiết kiệm ngân sách siêu thấp, chỉ đạt 0,4%.

Sự nhầm lẫn sơ đẳng nói trên khiến giới chuyên môn trong lĩnh vực đấu thầu không khỏi thắc mắc. Một nhà thầu đủ tầm tham gia thi công công trình hạ tầng cấp xã với ngân sách chục tỷ đồng lại có thể bất cẩn đến mức đính kèm nhầm quyết định nhân sự thay cho bảo lãnh dự thầu - một thủ tục mang tính sống còn để xác lập tư cách hợp lệ khi tham gia đấu thầu. Sự vấp ngã khó hiểu của đối thủ cạnh tranh đã tạo ra dấu hiệu nghi vấn vô cùng lớn về hiện tượng thiết lập "quân xanh" nhằm tạo kịch bản cạnh tranh giả tạo, mở đường cho doanh nghiệp được ngầm chỉ định từ trước thẳng tiến đến việc ký kết hợp đồng.

Phản biện kịch bản "một mình một ngựa" và lạm dụng quy trình

Kịch bản vắng bóng sự cạnh tranh gay gắt trên thực tế không dừng lại ở đó, mà tiếp tục lặp lại ở đại dự án liền kề là gói thầu Thi công xây dựng công trình Mở rộng đường liên xã 30/4 (Đoạn từ cầu 30/4 đến ranh xã Thuận Mỹ) với giá dự toán 17.681.944.000 đồng. Tại dự án này, báo cáo đánh giá của tổ chuyên gia ghi nhận rõ ràng tình trạng "một mình một ngựa" khi chỉ có duy nhất một nhà thầu nộp hồ sơ là Liên danh Phúc Châu, trong đó Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc đóng vai trò là thành viên đứng đầu liên danh.

Dưới góc độ quản lý hành chính của chủ đầu tư, có thể xuất hiện lập luận bảo vệ rằng việc phê duyệt kết quả là hoàn toàn tuân thủ đúng quy trình xử lý tình huống đấu thầu theo quy định (cho phép mở hồ sơ tài chính ngay lập tức khi chỉ có một nhà thầu nộp hồ sơ hợp lệ). Căn cứ vào quy định này, Giám đốc Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long đã nhanh chóng ban hành các quyết định liên quan để mở đường cho nhà thầu độc diễn tiến tới việc trúng thầu.

Tuy nhiên, nếu soi chiếu dưới góc độ hiệu quả kinh tế và tinh thần bảo vệ vốn nhà nước, lập luận này bộc lộ rất nhiều khoảng trống. Các chỉ đạo hiện hành của Chính phủ, đặc biệt là Chỉ thị 12/CT-TTg, nghiêm cấm việc lạm dụng kịch bản xử lý tình huống để vội vã phê duyệt cho nhà thầu độc diễn trúng thầu sát giá dự toán, từ đó né tránh môi trường cạnh tranh thực chất. Việc chủ đầu tư không quyết liệt lựa chọn phương án gia hạn thời điểm đóng thầu nhằm thu hút thêm các đối thủ cạnh tranh khác trên thị trường, mà lại dễ dàng chấp thuận mức giá trúng thầu 17.594.562.000 đồng (chỉ tiết kiệm được tỷ lệ 0,49%) là một dấu hỏi rất lớn về tinh thần trách nhiệm bảo vệ dòng vốn công tại cơ sở.

Bài test năng lực tại sân chơi cấp tỉnh bóc trần sự thật

Để lý giải cho mức giảm giá nhỏ giọt tại các gói thầu cấp xã, một số đơn vị thi công thường viện cớ do biến động giá vật liệu xây dựng thực tế tăng cao, chi phí vận chuyển về nông thôn lớn, biên độ lợi nhuận mỏng nên không thể giảm giá sâu. Tuy nhiên, sự biện minh này hoàn toàn bị bẻ gãy khi đối chiếu với lịch sử tham gia đấu thầu của chính Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc tại một sân chơi lớn hơn, với cùng chung một mặt bằng giá vật liệu và nhân công khu vực.

Tại gói thầu Thi công xây dựng công trình ĐT.830 (Đoạn từ ĐT.823 đến ĐT.822) có giá dự toán hơn 33,4 tỷ đồng, do Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng Công trình giao thông tỉnh Tây Ninh làm chủ đầu tư, Công ty TNHH Đầu tư Sản xuất Thương mại Xây dựng An Lộc đã liên danh để nộp hồ sơ dự thầu. Đáng chú ý, tại gói thầu này, nhà thầu đã đưa ra mức giá dự thầu sau giảm giá là cực kỳ thấp so với các đối thủ (khoảng gần 31 tỷ đồng, tiết kiệm rất sâu cho ngân sách). Sự thật này chứng minh một cách rõ ràng: Khi phải đối mặt với môi trường có sự cạnh tranh sòng phẳng thật sự, nhà thầu hoàn toàn có đủ năng lực và dư địa tài chính để mạnh tay giảm giá. Sự mâu thuẫn trong chiến lược bỏ giá làm bộc lộ rõ bức tranh thực tế: Chỉ khi vắng bóng đối thủ cạnh tranh tại địa bàn cấp xã, nhà thầu mới tự tin bỏ giá sát dự toán để tối đa hóa lợi nhuận từ ngân sách.

Bên cạnh đó, bài test tại dự án cấp tỉnh cũng đồng thời bóc trần năng lực kỹ thuật thực sự của nhà thầu. Báo cáo đánh giá của tổ chuyên gia tại gói thầu ĐT.830 đã chỉ rõ nhà thầu bộc lộ hàng loạt lỗi sơ đẳng về chuyên môn: Không trình bày vai trò của chỉ huy trưởng công trình; bỏ trống hoàn toàn các giải pháp thực địa về biện pháp vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy và an toàn lao động. Ngạc nhiên hơn, trong khi hồ sơ mời thầu quy định cứng thời gian bảo hành công trình tối thiểu là 24 tháng, doanh nghiệp này lại tự ý đề xuất thời gian bảo hành chỉ 12 tháng. Những thiếu sót mang tính chất không hiểu luật này đã khiến nhà thầu bị đánh trượt ngay vòng đánh giá kỹ thuật.

Sự tương phản này bộc lộ một nghịch lý vô cùng lớn trong môi trường đấu thầu hiện nay: Khi đối mặt với sự đánh giá nghiêm ngặt, chuyên nghiệp và minh bạch tại cấp tỉnh, nhà thầu bộc lộ rõ sự non yếu, không đáp ứng nổi các tiêu chuẩn cơ bản nhất. Nhưng khi quay về địa bàn cấp xã, nhà thầu lại dễ dàng vượt qua vòng hồ sơ nhờ đối thủ tự mắc lỗi sơ đẳng một cách trùng hợp, từ đó băng băng tiến đích để nhận các dự án quy mô hàng chục tỷ đồng.

Góc nhìn sắc bén từ chuyên gia pháp lý

Nhìn nhận từ hồ sơ thực tế đối chiếu với các quy định pháp luật, Luật sư Nguyễn Thị Hương thuộc Đoàn Luật sư TP HCM nhận định, Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 quy định rất rõ mục tiêu tối thượng là bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch. Hiện tượng một nhà thầu liên tục được phê duyệt trúng các gói thầu lớn nhờ đối thủ duy nhất nộp sai giấy tờ bảo lãnh sơ đẳng là một dấu hiệu bất thường, cần được các cơ quan chức năng đặc biệt lưu tâm và đưa vào diện thanh tra, giám sát.

Luật sư Nguyễn Thị Hương phân tích chi tiết: "Luật pháp quy định rất chặt chẽ về bảo đảm dự thầu. Việc một đối thủ nộp sai file đính kèm, dẫn đến bị loại ngay từ vòng đầu, về mặt hình thức sổ sách là tổ chuyên gia đã làm đúng quy trình đánh giá tính hợp lệ. Tuy nhiên, khi chuỗi sự kiện trùng hợp này vô tình dẫn đến kết quả chỉ có một nhà thầu độc diễn trúng thầu sát giá dự toán, nó lập tức đặt ra những nghi vấn vô cùng lớn về tính cạnh tranh thực chất. Các cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là cơ quan cảnh sát điều tra tội phạm về kinh tế và cơ quan thanh tra, hoàn toàn có thẩm quyền tiến hành hậu kiểm, rà soát lại toàn bộ quy trình từ khâu lập hồ sơ đến chấm thầu. Cần đối chiếu chéo năng lực, dòng tiền, lịch sử tham gia của các bên để làm rõ có hay không sự hiện diện của những kịch bản sắp xếp từ trước làm méo mó môi trường đấu thầu".

Việc để xảy ra tình trạng khoảng trống cạnh tranh mờ nhạt, dẫn đến hiệu quả kinh tế đạt mức cực thấp tại các đại gói thầu hạ tầng công ích cấp xã, trách nhiệm đầu tiên và cuối cùng không ai khác thuộc về người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư. Vậy, hành lang pháp lý hiện hành quy định khắt khe ra sao về trách nhiệm giải trình của những cá nhân cầm cân nảy mực này? Vấn đề cốt lõi này sẽ được Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục bóc tách dưới góc độ pháp lý và trách nhiệm công vụ ở kỳ báo tiếp theo.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.