Huyền thoại GS.VS Trần Đại Nghĩa, Chủ tịch tài đức đầu tiên của VUSTA

Trong hành trình 40 năm Đổi mới, đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam đã để lại dấu ấn đậm nét trên nhiều lĩnh vực, từ phản biện chính sách, nghiên cứu khoa học đến chuyển giao tri thức và lan tỏa tinh thần phụng sự cộng đồng. Dưới mái nhà chung của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, hàng vạn nhà khoa học, chuyên gia, trí thức đã lặng thầm cống hiến bằng trí tuệ, bản lĩnh và lòng yêu nước.

Hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031, Báo Tri thức và Cuộc sống thực hiện loạt bài “Chân dung nhà khoa học” nhằm khắc họa những gương mặt tiêu biểu của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ nước nhà, những con người không chỉ miệt mài trên hành trình khám phá tri thức, mà còn góp phần tạo nên nền tảng khoa học cho sự phát triển của đất nước trong thời kỳ mới.

Vị chủ tịch tài năng, đức độ đầu tiên của Liên hiệp hội Việt Nam

Ngày 26/3/1983, tại Hà Nội, đại diện 14 hội khoa học kỹ thuật chuyên ngành toàn quốc cùng Hội Liên hiệp Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội đã tổ chức Đại hội thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Tại Đại hội lần thứ nhất, GS.VS Trần Đại Nghĩa được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp hội Việt Nam.

Sau đó, Quyết định số 121/HĐBT ngày 29/7/1983 của Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) chính thức cho phép thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam do GS Trần Đại Nghĩa làm Chủ tịch. Sự ra đời của Liên hiệp hội Việt Nam đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ cả nước, đồng thời điều hòa, phối hợp hoạt động của các hội thành viên.

Trong những ngày đầu thành lập, Liên hiệp hội Việt Nam gặp nhiều khó khăn về nhân lực, cơ sở vật chất và kinh phí hoạt động. Bộ máy cơ quan chỉ có chưa đến 10 người, phần lớn là cán bộ kiêm nhiệm hoặc vừa xuất ngũ; trụ sở đặt tại ngôi nhà nhỏ số 30A Bà Triệu, Hà Nội. Tuy vậy, với uy tín, tâm huyết và khả năng quy tụ trí thức, GS.VS Trần Đại Nghĩa đã đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng, củng cố và phát triển tổ chức của giới trí thức khoa học và công nghệ Việt Nam.

Ngày 12/05/1988, tại Hà Nội, Liên hiệp hội Việt Nam tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II. Phát biểu ý kiến chỉ đạo Đại hội, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh khẳng định: “Đảng và nhân dân ta tự hào có một đội ngũ cán bộ khoa học-kỹ thuật đông đảo hàng chục vạn người, lòng đầy nhiệt huyết, muốn cống hiến nhiều cho xã hội, đưa đất nước mau chóng thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, tiến lên con đường văn minh, hạnh phúc...Với sức mạnh tập hợp liên ngành và cách làm việc hợp tác năng động, Hội cũng có thể đảm đương được tốt chức năng phản biện và giám định xã hội.”

Phát biểu tại đại hội, Đại tướng Võ Nguyên Giáp khẳng định: “Sự phát triển nhanh và lớn như vậy chứng tỏ hình thức các hội khoa học và kỹ thuật đã đáp ứng được nguyện vọng của đại đa số cán bộ khoa học và kỹ thuật, của giới trí thức... Đó là tính ưu việt của hình thức tổ chức của Liên hiệp hội.”

Những đánh giá và biểu dương của lãnh đạo Đảng, Nhà nước dành cho Liên hiệp hội Việt Nam cũng là sự ghi nhận đối với những đóng góp quan trọng của GS.VS Trần Đại Nghĩa trong 5 năm đảm nhiệm cương vị Chủ tịch đầu tiên của tổ chức này.

GS.VS Trần Đại Nghĩa đã được các nhà khoa học, các hội thành viên suy tôn làm Chủ tịch danh dự nhiệm kỳ II, nhiệm kỳ III và danh hiệu đó cũng đã theo ông đến cuối cuộc đời (1988-1997)​

Nhà báo Đặng Hữu Hưng - nguyên Trưởng ban Biên tập Báo Khoa học và Đời sống nhớ lại, anh chị em ở Tòa soạn Báo Khoa học và Đời sống ngày ấy (vào những năm 80-90 của thế kỷ trước) thường gọi thân mật GS.VS Trần Đại Nghĩa là Bác Nghĩa, vì vị lãnh đạo Viện Khoa học Việt Nam cũng là Chủ nhiệm Báo. Bác Nghĩa thật hiền lành, thân mật cả trong khi làm việc hay trong các buổi nói chuyện với anh chị em.

Bác Nghĩa bảo: Báo khoa học nên thêm các chuyên mục về "Bản quyền sáng chế", về "Tình báo Khoa học-Công nghệ". Bác nói về công việc sơ tán, đào hầm trú ẩn, kỹ thuật gây nhiễu cho máy bay địch, đội mũ rơm đi học... Nghe thì bình thường nhưng lại rất có hiệu quả để đối phó với chiến tranh phá hoại của địch. Được Bác chỉ đạo, Ban Biên tập Báo có lập chuyên mục "Khoa học Quốc phòng", trong đó giới thiệu một số kiến thức về Chiến tranh nhân dân, và về Vũ khí - khí tài hiện đại...

Vị kỹ sư được Bác Hồ giao nhiệm vụ lo vũ khí cho bộ đội diệt giặc

Có thể nói, tháng 9/1946 là một bước ngoặt đối với cuộc đời của người kỹ sư yêu nước Phạm Quang Lễ. Trong chuyến thăm nước Pháp, Bác Hồ đã chọn lựa một số trí thức yêu nước đưa về Tổ quốc để phục vụ cuộc kháng chiến trường kỳ, trong đó có kỹ sư Phạm Quang Lễ.

Chỉ 7 ngày sau khi trở về nước, ngày 27/10/1946, kỹ sư Phạm Quang Lễ được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giao lên Thái Nguyên nghiên cứu chế tạo súng chống tăng theo mẫu Bazooka của Mỹ, dựa trên hai viên đạn do GS Tạ Quang Bửu, khi đó là Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, cung cấp.

Ngày 5/12/1946, ông tới Bắc Bộ phủ gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và được giao trọng trách phụ trách ngành quân giới. Bác Hồ căn dặn: "Kháng chiến sắp đến nơi rồi, hôm nay tôi gọi chú lại để trao cho chú nhiệm vụ làm Cục trưởng quân giới. Chú lo vũ khí cho bộ đội diệt giặc".

Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho ông toàn quyền trong việc nghiên cứu, chế tạo vũ khí mà không phải thông qua bất kỳ cấp trung gian nào. Đồng thời, Người căn dặn: "Việc của chú là việc đại nghĩa, vì thế từ nay Bác đặt tên cho chú là Trần Đại Nghĩa. Dùng bí danh này để giữ bí mật cho chú và để bảo vệ gia đình, bà con chú còn ở trong Nam".

Thời điểm đó, ngành Kỹ thuật và Công nghiệp quốc phòng Việt Nam vừa mới hình thành trong điều kiện đất nước bị bao vây, phong tỏa, đội ngũ cán bộ, công nhân quân giới còn thiếu kiến thức về kỹ thuật quân sự và công nghệ sản xuất vũ khí.

Trên cương vị Cục trưởng Cục Quân giới, ông tập trung nghiên cứu đặc điểm chiến tranh nhân dân ở Việt Nam, từ đó đề ra phương châm tận dụng nguyên liệu sẵn có trong nước, sử dụng trang thiết bị và công cụ sản xuất thô sơ để chế tạo các loại vũ khí có hỏa lực mạnh, phù hợp với điều kiện chiến trường và phát huy hiệu quả chiến đấu cao.

Tháng 11/1946, ông cùng các cộng sự bắt tay nghiên cứu chế tạo súng chống tăng dựa theo mẫu Bazooka của Mỹ. Trong điều kiện thiếu thốn đủ bề, quá trình thử nghiệm liên tục gặp thất bại, song ông và đồng nghiệp vẫn kiên trì tìm lời giải.

Khi ấy, đầu đạn và thân đạn phải tiện thủ công từ các khối thép hoặc nhôm đặc; côn đồng được chế tạo từ những đoạn đồng đúc; ống đuôi đạn, nơi chứa thuốc đẩy, cũng được tiện từ thép đặc. Không có máy hàn điện, công nhân phải dùng thiếc để hàn cánh đuôi vào cuống đạn. Khó khăn lớn nhất nằm ở việc tính toán buồng thuốc đẩy, loa phụt hơi, liều thuốc và cơ cấu gây nổ.

Sau nhiều tháng nghiên cứu, đến tháng 2/1947, cuộc thử nghiệm Bazooka đầu tiên đã thành công. Đạn do quân giới Việt Nam chế tạo đạt độ đâm xuyên khoảng 75 cm tường gạch, tương đương đạn Bazooka của Mỹ, mở đường cho việc sản xuất hàng loạt đưa ra chiến trường.

Sự ra đời của “tiếng sét Bazooka” đã giúp bộ đội tăng đáng kể hỏa lực, đủ sức tiêu diệt xe tăng, tàu chiến và nhiều công sự kiên cố của quân Pháp. Ngày 3/3/1947, tại trận Chương Mỹ (Hà Đông), súng đạn Bazooka vừa xuất xưởng lần đầu được sử dụng trong thực chiến và đã bắn cháy hai xe tăng Pháp, góp phần bẻ gãy cuộc tấn công của đối phương. Chiến công này trở thành dấu mốc quan trọng của ngành Kỹ thuật quân sự và Công nghiệp quốc phòng Việt Nam.

Sau khi chuyển lên Việt Bắc, dưới sự chỉ đạo của Cục trưởng Trần Đại Nghĩa, các xưởng quân giới tiếp tục sản xuất hàng loạt súng đạn Bazooka phục vụ chiến trường. Không chỉ dùng để chống xe tăng và xe thiết giáp, Bazooka còn được bộ đội sử dụng để tiêu diệt ổ súng máy, lô cốt, tàu chiến, phương tiện cơ giới và các cụm bộ binh tập trung đông.

Trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947, súng đạn Bazooka đã tham gia đánh chìm tàu chiến Pháp trên sông Lô. Việc chế tạo thành công loại vũ khí này cùng hiệu quả sát thương lớn trên chiến trường đã gây tổn thất nặng nề cho quân Pháp, góp phần làm thất bại chiến lược “đánh nhanh, thắng nhanh” của thực dân Pháp.

Không chỉ sản xuất đạn Bazooka, Cục trưởng Trần Đại Nghĩa đã chỉ đạo sản xuất nhiều vũ khí với thương hiệu “made in Vietnam”, “made by Tran Dai Nghia” gây cho kẻ thù biết bao sửng sốt, bất ngờ, khiếp vía, kinh hoàng.

Các loại vũ khí như không giật SKZ60mm, SKZ81mm, SKZ120mm, đạn hỏa tiễn OF, đạn chống tăng AT, súng cối, súng phóng bom, mìn và lựu đạn phục vụ chiến đấu… đã làm thực dân Pháp khiếp sợ, phải xây dựng lại toàn bộ hệ thống công sự, đồn bốt, giúp bộ đội ta giảm thương vong.

Với những đóng góp của ông cho ngành quân giới, Đại tướng Võ Nguyên Giáp tặng ông danh hiệu "Ông Phật làm súng".

​

​

​

​

​

​

​