[e-Magazine] Tri thức số kiến tạo tầm nhìn mới để phát triển đất nước

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển bùng nổ của dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và kết nối số đang làm thay đổi căn bản cách thức con người tạo ra giá trị.

“Dữ liệu không còn đơn thuần là những con số hay thông tin rời rạc. Khi được xử lý, kiểm chứng và hệ thống hóa, dữ liệu trở thành tri thức. Và khi tri thức được số hóa, kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả, nó hình thành nên nguồn lực mới mang tên Tri Thức Số”, TSKH Phan Xuân Dũng, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) nhấn mạnh.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng để phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển, mà năng lực tạo lập và quản trị tri thức sẽ trở thành yếu tố quyết định chất lượng tăng trưởng.

Theo Chủ tịch VUSTA Phan Xuân Dũng, nhiều quốc gia phát triển hiện nay không còn cạnh tranh chủ yếu bằng nguồn tài nguyên hữu hình, mà bằng năng lực tạo lập kho tri thức quốc gia. Việt Nam muốn phát triển nhanh và bền vững thì phải xây dựng được hạ tầng dữ liệu, hạ tầng tri thức và hạ tầng đổi mới sáng tạo đồng bộ.

“Muốn kiến tạo một tầm nhìn mới cho sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên số, trước hết cần xây dựng nền tảng tri thức số của Việt Nam hôm nay”, TSKH Phan Xuân Dũng nhìn nhận.

PGS.TS Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch VUSTA chia sẻ: Khái niệm tri thức số đang xuất hiện ngày càng nhiều trong các chiến lược phát triển quốc gia trên thế giới, được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau: dữ liệu khoa học và công nghệ, dữ liệu giáo dục và đào tạo, dữ liệu quản lý nhà nước, dữ liệu văn hóa và di sản, dữ liệu doanh nghiệp và thậm chí, cả dữ liệu báo chí, truyền thông.

Theo PGS.TS Phạm Ngọc Linh, dữ liệu báo chí được xem là một thành phần đặc biệt. Mỗi ngày, hàng nghìn tác phẩm báo chí phản ánh mọi mặt của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học, xã hội... được xuất bản; theo thời gian, sẽ trở thành một kho tư liệu khổng lồ phản ánh sự phát triển của đất nước.

“Dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành tri thức phục vụ ra quyết định. Kho dữ liệu càng lớn, nhưng không được khai thác hiệu quả thì vẫn chỉ là nguồn tài nguyên chưa được đánh thức. Dữ liệu báo chí theo thời gian cho thấy không chỉ ghi chép lịch sử đương đại, mà còn đang tạo ra một cơ sở dữ liệu xã hội có giá trị rất lớn. Nếu được số hóa, gắn kết và khai thác bằng AI, thì đây sẽ là nguồn tri thức đặc biệt phục vụ nghiên cứu, hoạch định chính sách và giáo dục thế hệ tương lai”, Phó Chủ tịch Phạm Ngọc Linh cho biết.

Lịch sử cho thấy những quốc gia có khả năng dự báo tốt thường là những quốc gia có nền tảng tri thức mạnh. Trong kỷ nguyên số, năng lực dự báo không còn dựa chủ yếu vào kinh nghiệm cá nhân, mà dựa trên dữ liệu, bằng chứng và công nghệ phân tích.

TS.LS Đặng Văn Cường, Văn phòng Luật sư Chính pháp thuộc Đoàn luật sư Hà Nội đưa quan điểm: “Nền kinh tế tri thức không được xây dựng bằng các tòa nhà hay nhà máy, mà được xây dựng bằng dữ liệu, công nghệ và con người có khả năng sáng tạo tri thức mới. Đối với Việt Nam, tri thức số không chỉ là công cụ phục vụ quản trị, mà còn là nền tảng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045”.

Ông Bùi Trung Hiếu, chuyên gia công nghệ thông tin thuộc Công ty TNHH Giải pháp phần mềm MFITE cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) không thể thay thế hoàn toàn con người trong hoạch định chính sách, nhưng có thể giúp các nhà quản lý nhìn thấy những xu hướng, mà phương pháp truyền thống khó phát hiện.

Theo ông Hiếu, từ biến đổi khí hậu, già hóa dân số, chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu đến các biến động kinh tế - xã hội, mọi quyết sách lớn của quốc gia đều đòi hỏi nền tảng dữ liệu và tri thức đủ mạnh. Nhiều quốc gia trên thế giới đang đầu tư hàng tỷ USD để xây dựng các kho dữ liệu mở, thư viện số quốc gia, hệ sinh thái AI và các nền tảng tri thức số.

Nếu dữ liệu là tài nguyên của nền kinh tế số, thì dữ liệu báo chí chính là tài nguyên tri thức của xã hội số. Trong nhiều năm qua, báo chí Việt Nam đã trải qua quá trình chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình truyền thống sang mô hình đa nền tảng.

Đại biểu Phạm Văn Hòa, Đoàn Đại biểu QH tỉnh Đồng Tháp cho rằng, vai trò của báo chí hiện nay không dừng lại ở việc đưa tin. Báo chí đang trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái tri thức quốc gia khi thực hiện đồng thời ba nhiệm vụ: tạo lập thông tin, xác thực thông tin và lưu giữ tri thức. Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, giá trị của báo chí chính thống càng trở nên quan trọng. Bởi AI chỉ có thể tạo ra những kết quả đáng tin cậy khi được nuôi dưỡng bởi nguồn dữ liệu chính xác, có kiểm chứng và có trách nhiệm xã hội.

“Báo chí chính thống đang sở hữu nguồn dữ liệu chất lượng cao, mà bất kỳ hệ thống AI nào cũng cần. Đây là lợi thế chiến lược của báo chí trong tương lai”, ông Hòa nhận định.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhận định, kỷ niệm 101 năm Báo chí Cách mạng Việt Nam, chúng ta càng thấy rõ hơn trách nhiệm của báo chí trong hành trình mới. Nếu ở thế kỷ XX, báo chí góp phần đánh thức ý chí độc lập, tự do của dân tộc, thì ở thế kỷ XXI, báo chí cần góp phần đánh thức năng lực sáng tạo, tinh thần tự cường công nghệ và khát vọng phát triển phồn vinh, hạnh phúc của dân tộc.

Báo chí phải làm cho những khái niệm lớn như AI, bán dẫn, kinh tế số, chuyển đổi xanh, startup không còn xa lạ, mà trở thành câu chuyện gần gũi của từng người dân, từng doanh nghiệp, từng địa phương.

Việt Nam đang có thời cơ lớn. Nhưng thời cơ không tự biến thành thành tựu. Thời cơ chỉ trở thành sức mạnh khi được nâng đỡ bởi tầm nhìn đúng, thể chế đúng, con người đúng, văn hóa đúng và niềm tin đúng. Công nghệ có thể mở ra con đường, nhưng chính con người Việt Nam, với trí tuệ, bản lĩnh, lòng yêu nước và khát vọng vươn lên, mới quyết định chúng ta sẽ đi xa đến đâu trên con đường ấy. Đó cũng là hơi thở của một quốc gia đang phát triển, đang đổi mới, đang chuyển mình xanh hơn, số hơn, sáng tạo hơn và nhân văn hơn trong kỷ nguyên mới.

Tri thức số đôi khi được nhìn nhận như một câu chuyện của công nghệ. Nhưng trên thực tế, đây là câu chuyện liên quan trực tiếp tới mỗi người dân. Trong lĩnh vực khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, ông Bùi Quốc Đạt, Giám đốc Công ty Đạt Led Hà Nội chia sẻ rằng, dữ liệu và tri thức hiện nay quan trọng không kém vốn đầu tư. Doanh nghiệp nào khai thác tốt dữ liệu sẽ có nhiều cơ hội thành công hơn.

Bạn Lê Gia Bảo, sinh viên năm thứ hai Khoa Hóa dược tiên tiến tại Đại học Bách Khoa Hà Nội cho biết, việc tiếp cận kho học liệu số, dữ liệu mở và các nền tảng tri thức trực tuyến giúp thế hệ trẻ có nhiều cơ hội học tập và sáng tạo hơn trước đây.

Tương tự, ông Trần Hùng Hưng, người dân tại TP Hồ Chí Minh bày tỏ chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân được hưởng lợi từ các dịch vụ công minh bạch hơn, tiện lợi hơn và hiệu quả hơn.

Hiện nay, trong thế giới đang biến đổi nhanh chưa từng có, lợi thế lớn nhất của một quốc gia không nằm ở những gì đang sở hữu, mà nằm ở khả năng học hỏi, sáng tạo và kiến tạo tương lai. Tri thức số chính là nền tảng để Việt Nam thực hiện điều đó. Từ khoa học công nghệ đến giáo dục, từ quản trị quốc gia đến báo chí, từ doanh nghiệp đến mỗi người dân, tất cả đều đang góp phần tạo nên một hệ sinh thái tri thức mới cho đất nước.