Stromatolite là một trong những dạng hóa thạch cổ xưa nhất trên Trái Đất. Nhìn bề ngoài, chúng thường giống những khối đá có nhiều lớp gợn sóng chồng lên nhau như chiếc bánh nhiều tầng hoặc những vòng tròn đồng tâm. Tuy nhiên, điều khiến stromatolite trở nên đặc biệt không nằm ở hình dạng mà ở nguồn gốc sinh học của chúng. Những cấu trúc này được tạo nên bởi các quần thể vi khuẩn lam (cyanobacteria) sống trong môi trường nước nông từ hàng tỷ năm trước.

Ảnh: fossilera

Khi các vi khuẩn lam phát triển thành từng tấm màng sinh học, chúng giữ lại các hạt trầm tích lơ lửng trong nước. Theo thời gian, lớp trầm tích này bị khoáng hóa và cứng lại. Các vi khuẩn tiếp tục phát triển trên bề mặt mới, tạo thêm một lớp khác. Quá trình lặp đi lặp lại qua thời gian vô tận đã hình thành nên những khối đá phân tầng đặc trưng mà các nhà địa chất gọi là stromatolite.

Ảnh: Wikimedia Commons

Điều đáng kinh ngạc là những stromatolite cổ nhất từng được phát hiện có tuổi đời khoảng 3,5 tỷ năm. Chúng là bằng chứng quý giá cho thấy sự sống đã xuất hiện trên Trái Đất rất sớm. Không chỉ vậy, các vi khuẩn lam tạo nên stromatolite còn đóng vai trò quan trọng trong một sự kiện làm thay đổi lịch sử hành tinh: Cuộc Đại Oxy hóa. Thông qua quá trình quang hợp, chúng giải phóng lượng lớn oxy vào khí quyển. Ban đầu, oxy phản ứng với các khoáng chất trong đại dương, nhưng khi các “bể chứa” này bão hòa, oxy bắt đầu tích tụ trong không khí. Nhờ đó, môi trường sống trở nên phù hợp hơn cho các dạng sinh vật phức tạp xuất hiện sau này.

Ảnh: Wikimedia Commons

Ngày nay, stromatolite vẫn đang được tạo thành ở một số nơi hiếm hoi trên thế giới. Một trong những địa điểm nổi tiếng nhất là vịnh Cá Mập ở Úc, nơi điều kiện nước mặn đặc biệt giúp các quần thể vi khuẩn lam tránh được sự cạnh tranh từ nhiều sinh vật khác. Tại đây, du khách có thể tận mắt chứng kiến những cấu trúc sống được xem như “cỗ máy thời gian” đưa con người trở về thời kỳ sơ khai của sự sống.

Đối với các nhà khoa học, stromatolite không chỉ kể câu chuyện về quá khứ của Trái Đất mà còn là chìa khóa trong hành trình tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh. Nếu các cấu trúc tương tự được phát hiện trên Sao Hỏa hoặc các thiên thể khác, chúng có thể trở thành bằng chứng quan trọng về sự tồn tại của các dạng sống vi sinh trong vũ trụ.