Thời gian gần đây, liên tiếp các vụ bạo lực học đường nghiêm trọng xảy ra tại nhiều địa phương trên cả nước đã gióng lên hồi chuông cảnh báo khẩn thiết về sự xuống cấp của đạo đức học đường, đồng thời để lại những hậu quả nặng nề về cả thể xác lẫn tinh thần cho các em học sinh.

Từ nỗi đau nạn nhân đến vòng lao lý đối với học sinh vi phạm

Vụ việc đau lòng nhất xảy ra tại Lâm Đồng khi một nam sinh Đ.M.H, học sinh lớp 8 trường THCS Nguyễn Du (xã Di Linh) đã phải tìm đến cái chết bằng cách treo cổ tự tử sau thời gian dài bị bạo lực, đe dọa và tống tiền. Trước áp lực tinh thần quá lớn, em đã âm thầm chịu đựng, thậm chí lén lút lượm ve chai bán kiếm tiền nộp cho nhóm bắt nạt mà không dám cầu cứu gia đình.

Ngày 15/5, nam sinh này được gia đình phát hiện treo cổ tự tử tại nhà và được đưa đi cấp cứu trong tình trạng hôn mê sâu, ngưng tim ngưng thở trước viện và tổn thương não do thiếu oxy. Dù đến ngày 19/5, các dấu hiệu sinh tồn tạm ổn định nhưng em vẫn phải thở máy và điều trị tích cực tại Bệnh viện Nhi đồng Thành phố TP HCM. Ngay sau khi mạng xã hội lan truyền bức thư cầu cứu từ phụ huynh, Công an tỉnh và Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lâm Đồng đã lập tức thành lập đoàn công tác, khẩn trương vào cuộc xác minh toàn diện vụ việc để xử lý nghiêm các đối tượng liên quan và làm rõ trách nhiệm quản lý của các bên.

Vụ việc được điều tra, xác định là nhóm 13 học sinh đánh hội đồng, ép nộp tiền mỗi ngày khiến em Đ.M.H tự tử. Ngày 24/5, Công an tỉnh Lâm Đồng đã khởi tố bị can N.H.V. (14 tuổi, trú xã Di Linh, tỉnh Lâm Đồng) là đối tượng cầm đầu, về tội cưỡng đoạt tài sản. Bị can N.H.V. là bạn học cùng lớp của nạn nhân.

Nhóm này đã liên tục đánh hội đồng em Đ.M.H. từ 7 đến 8 lần ngay tại lớp và trong khuôn viên trường. Không dừng ở hành hung, N.H.V. còn đe dọa, ép Đ.M.H. và một học sinh khác là V.Đ.N.M. nộp tiền hằng ngày từ 20.000 đến 50.000 đồng để ăn vặt.

Cơ quan điều tra đã áp dụng biện pháp ngăn chặn cấm rời khỏi nơi cư trú đối với N.H.V. Đồng thời, củng cố hồ sơ xử lý hành vi "cố ý gây thương tích" đối với những thành viên còn lại của nhóm.

Không dừng lại ở việc bắt nạt tâm lý, tính chất hung hãn và coi thường pháp luật của một bộ phận học sinh còn thể hiện rõ qua vụ hành hung bạn hội đồng tại tỉnh Phú Thọ. Chiều 19/5, tại khu vực nhà vệ sinh Trường Cao đẳng nghề Việt - Xô số 1, do mâu thuẫn cá nhân, một nhóm gồm 4 nữ sinh đã lao vào túm tóc, đánh tát liên tiếp em V.N.K, đồng thời dùng điện thoại quay clip phát tán lên mạng xã hội. Hậu quả khiến em K. bị thương tích nặng và phải chuyển tuyến điều trị tại Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức (Hà Nội). Nhận thấy tính chất nghiêm trọng của vụ án, ngày 22/5, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Phú Thọ đã ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can đối với hai đối tượng trong nhóm hành hung là Nguyễn Thị Lan Phương và Lê Dương Bảo Ngọc (cùng SN 2010) về tội “Gây rối trật tự công cộng”. Do cả hai đã đủ 16 tuổi, các đối tượng này sẽ phải đối mặt với hình phạt nghiêm khắc của pháp luật và chịu trách nhiệm hình sự độc lập về hành vi của mình.

Một vụ bạo hành học đường khác gần đây tại TP HCM khiến dư luận hết sức bức xúc. Đó là vụ việc em B.N.H.A (SN 2009, học sinh lớp 11 Trường THPT P.H) bất ngờ bị một nhóm từ 3 đến 5 học sinh lớp 10 vây ráp, tấn công hội đồng tại khu vực giữ xe gần trường ngay sau giờ tan học. Hậu quả, nam sinh bị gãy xương mũi, chấn thương hộp sọ nghiêm trọng và phải chuyển tuyến cấp cứu, phẫu thuật khẩn cấp ngay trong đêm tại Bệnh viện Chợ Rẫy (TP.HCM). Bước đầu, cơ quan chức năng xác định nguyên nhân vụ ẩu đả xuất phát từ xích mích cá nhân giữa các học sinh phía ngoài khuôn viên nhà trường.

Bên cạnh đó, tình trạng bạo lực học đường đang có xu hướng trẻ hóa khi người thực hiện hành vi vi phạm đang ở độ tuổi nhi đồng. Điển hình tại Ninh Bình, vào ngày 24/4, em Lê Văn Dũng (học sinh lớp 9B, Trường THCS Chuyên Ngoại) đã bị một nhóm gồm 8 học sinh lớp 7 cùng trường dùng dây thắt lưng thắt nút đánh hội đồng tại khu vực một khu công nghiệp, gây chấn thương vùng đầu, cổ và vai. Do các học sinh vi phạm đều dưới 14 tuổi, chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hành chính hay hình sự, Công an địa phương đã phối hợp cùng nhà trường tổ chức buổi làm việc giữa các gia đình để tiến hành hòa giải nội bộ, răn đe giáo dục trực tiếp, đồng thời yêu cầu phía phụ huynh có biện pháp quản lý nghiêm ngặt và bồi thường thiệt hại về sức khỏe cho nạn nhân.

Những vụ việc liên tiếp xảy ra là minh chứng cho thấy bạo lực học đường không còn là câu chuyện xích mích nhỏ giữa trẻ con, mà đã biến tướng thành các hành vi vi phạm pháp luật nguy hiểm. Hậu quả của bạo lực học đường là vô cùng nặng nề. Nạn nhân bị tổn thương nghiêm trọng về thể chất và tinh thần, dẫn đến lo âu, trầm cảm, sợ hãi, bỏ học, thậm chí là bỏ cả mạng sống. Bản thân học sinh gây ra bạo lực cũng bị lệch lạc về nhân cách, vướng vào vòng lao lý khi tuổi đời còn rất trẻ. Đáng lo ngại là sự vô cảm của đám đông, khi nhiều em thản nhiên đứng quay clip, reo hò thay vì can ngăn bạn bè mình. Nhiều video được quay và phát tán clip bạo lực lên không gian mạng không chỉ làm tổn thương sâu sắc đến danh dự, nhân phẩm nạn nhân mà còn gieo rắc tâm lý a dua, bạo lực trong môi trường giáo dục.

Bên cạnh đó, cơ chế xử lý cũng là một vấn đề bất cập khi phần lớn các trường học chỉ đang giải quyết phần ngọn, tức là kỷ luật kẻ bắt nạt mà thiếu đi sự đồng hành, phục hồi tâm lý cho nạn nhân cũng như giáo dục lại người gây bạo lực.

Thậm chí, ở đâu đó vẫn còn tâm lý e ngại ảnh hưởng đến thi đua, danh tiếng nhà trường, khiến việc xử lý đôi lúc bị xem nhẹ, vô tình đẩy học sinh vào cảm giác bị bỏ rơi ngay tại nơi lẽ ra phải mang lại sự công bằng cho các em.

Vấn nạn này làm xói mòn môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh và gây bất an cho toàn xã hội.

Chống bạo lực học đường: Vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội

Trước thực trạng báo động của bạo lực học đường hiện nay, các cơ quan chức năng đưa ra cảnh báo khẩn thiết đến toàn xã hội. Gia đình cần đặc biệt sâu sát, chủ động nhận biết các dấu hiệu bất thường của con trẻ như sợ hãi không muốn đến trường, cơ thể có vết thương lạ, hoặc thâm hụt tài chính đột ngột để can thiệp kịp thời. Về phía nhà trường, cần siết chặt công tác quản lý tại các khu vực khuất, thiết lập đường dây nóng bảo mật để học sinh an tâm tố giác tội phạm. Đồng thời, các em học sinh cần nhận thức rõ ranh giới của pháp luật: mọi hành vi xâm hại sức khỏe, danh dự người khác khi đã đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự đều sẽ bị xử lý nghiêm minh trước pháp luật, không có ngoại lệ cho danh xưng "học sinh".

Tiến sĩ xã hội học Phạm Thị Thúy - giảng viên Học viện Chính trị khu vực II - cho rằng, sự im lặng của học sinh đang là một trong những tín hiệu nguy hiểm. Nhiều em không dám lên tiếng vì chưa tin giáo viên hay gia đình sẽ bảo vệ mình. Có em sợ bị trả thù, sợ bị cô lập; nhiều nam sinh xem việc cầu cứu là biểu hiện của sự yếu đuối nên chọn cách chịu đựng. “Điều trẻ cần không chỉ là nội quy hay hình thức kỷ luật mà là một người lớn đủ tin cậy để tìm đến khi rơi vào trạng thái sợ hãi hoặc bế tắc” - bà nói.

Theo bà, trẻ em chịu ảnh hưởng từ cách người lớn ứng xử mỗi ngày. Khi bạo lực, xúc phạm, đe dọa hay những lời lẽ độc hại xuất hiện thường xuyên trong gia đình, ngoài xã hội và trên mạng, trẻ rất dễ xem đó là điều bình thường. Những video đánh nhau, làm nhục người khác hay công kích cá nhân thường thu hút rất nhiều lượt xem. Trong khi đó, học sinh vẫn chưa đủ trưởng thành để nhận diện rõ ranh giới giữa đúng - sai, đạo đức - vô đạo đức.

Chuyên gia xã hội học nhấn mạnh: “Cần quản lý chặt hơn việc trẻ sử dụng mạng xã hội, đồng thời giáo dục học sinh năng lực cảm xúc, khả năng phản biện và trách nhiệm khi sử dụng không gian mạng. Gia đình cần dạy trẻ 3 điều căn bản: tôn trọng người khác, kiểm soát cảm xúc và chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Những điều này không thể giao hoàn toàn cho trường mà phải bắt đầu từ cách cha mẹ nói chuyện với nhau, cách người lớn xin lỗi khi sai và cách lắng nghe con mỗi ngày”.

Còn theo tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phương, Phó trưởng Khoa Chính trị, tâm lý và giáo dục thể chất (Trường Đại học Hải Phòng), để phòng chống bạo lực học đường, vai trò, trách nhiệm của lãnh đạo nhà trường, các đoàn thể, đội ngũ giáo viên giữ vai trò quan trọng. Mỗi học sinh cần được giáo dục thường xuyên kiến thức về đạo đức, thái độ, biểu hiện của bạo lực học đường, từ đó các em có ý thức, kỹ năng hành động để phòng chống.

Mỗi giáo viên cần nhận biết những biến đổi về mặt tâm lý, lứa tuổi của học sinh dưới tác động của môi trường xã hội theo từng giai đoạn, để có cơ sở đưa ra hướng giáo dục phù hợp với quy luật phát triển của lứa tuổi, giảm thiểu những hành vi bạo lực học đường. Bên cạnh nhà trường thì vai trò không thể thiếu của gia đình và xã hội. Chỉ khi 3 "trụ cột" này có sự phối hợp chặt chẽ, bạo lực học đường sẽ được ngăn ngừa và hạn chế.

Để hỗ trợ nạn nhân của bạo lực học đường, TS Lê Thị Xuân Thu, Trưởng Khoa Chính trị và Tâm lý giáo dục, Trường Đại học Hùng Vương chia sẻ, cần ưu tiên can thiệp tâm lý (tư vấn, trị liệu) để các em vượt qua sợ hãi và mặc cảm. Song song đó, cần trang bị kỹ năng tự bảo vệ, tổ chức các hoạt động giúp phục hồi lòng tự trọng và xây dựng kế hoạch bảo vệ cá nhân tại trường.

Về ứng phó, học sinh cần được hướng dẫn giữ bình tĩnh, không dùng bạo lực đáp trả và báo cáo ngay cho người lớn. Cần tăng cường nội lực tâm lý, giáo dục kỹ năng sống và thiết lập các nhóm bạn đồng hành để hỗ trợ nạn nhân. Chìa khóa để giải quyết vấn đề là sự phối hợp đồng bộ giữa cá nhân, gia đình và nhà trường, nhằm xây dựng một môi trường giáo dục an toàn và lành mạnh.

Bạo lực học đường, dù ở sân trường hay trên mạng, đều đang bào mòn tâm hồn và tương lai của thế hệ trẻ. Đã đến lúc tất cả chúng ta phải hành động một cách quyết liệt và có trách nhiệm, trước khi những hậu quả đau lòng tiếp tục xảy ra. Đây không phải là trách nhiệm của riêng ngành giáo dục, mà cần sự chung tay quyết liệt của cả gia đình và toàn xã hội. Chỉ khi xây dựng được một môi trường sống và học tập thực sự an toàn, yêu thương và tôn trọng, chúng ta mới có thể bảo vệ thế hệ tương lai một cách trọn vẹn.