ADN cổ đại – 'cỗ máy thời gian' đang viết lại lịch sử loài người

Trong nhiều thế kỷ, hiểu biết về quá khứ chủ yếu dựa vào khảo cổ học, hiện vật và các văn bản cổ. Tuy nhiên, khoảng hai thập kỷ trở lại đây, sự phát triển của công nghệ giải trình tự ADN cổ đại (ancient DNA) đã mở ra một cuộc cách mạng. Chỉ từ lượng ADN còn sót lại trong xương, răng hay tóc của những người đã qua đời từ hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm trước, các nhà khoa học có thể xác định mối quan hệ huyết thống, nguồn gốc tổ tiên và cả những cuộc di cư quy mô lớn từng diễn ra.

Ảnh: nationalgeographic

Một trong những khám phá nổi tiếng nhất là việc xác nhận người hiện đại từng lai với người Neanderthal. Trước đây, hai loài người này được cho là gần như tách biệt. Thế nhưng phân tích ADN cho thấy hầu hết những người ngoài châu Phi ngày nay vẫn mang khoảng 1–2% ADN Neanderthal trong bộ gen của mình. Điều đó chứng minh hai nhóm đã gặp gỡ và sinh con với nhau hàng chục nghìn năm trước.

Ảnh: bigthink

ADN cổ đại còn dẫn đến việc phát hiện một nhóm người hoàn toàn mới: người Denisova. Năm 2010, từ một mảnh xương ngón tay nhỏ tìm thấy trong hang Denisova ở Siberia, các nhà khoa học giải mã được bộ gen của một loài người chưa từng được biết đến. Ngày nay, dấu vết ADN Denisova vẫn hiện diện ở nhiều cộng đồng tại châu Á và châu Đại Dương, đặc biệt là người Papua và một số dân tộc ở Tây Thái Bình Dương.

Không chỉ nghiên cứu tiến hóa, ADN cổ đại còn giúp giải đáp nhiều bí ẩn lịch sử. Các nhà nghiên cứu có thể xác định quan hệ họ hàng trong các ngôi mộ tập thể, truy tìm nguồn gốc của những cộng đồng cổ, tái dựng các đợt di cư thời tiền sử và theo dõi sự lan truyền của dịch bệnh như bệnh dịch hạch. Nhiều giả thuyết từng dựa chủ yếu vào hiện vật khảo cổ đã phải điều chỉnh sau khi có thêm bằng chứng di truyền.

Ảnh: culture.gouv

Tuy vậy, việc nghiên cứu ADN cổ đại không hề đơn giản. ADN phân hủy theo thời gian và rất dễ bị nhiễm ADN của con người hiện đại. Vì thế, các mẫu vật phải được xử lý trong phòng thí nghiệm vô trùng với quy trình nghiêm ngặt. Những vùng khí hậu lạnh và khô như Siberia hay các hang động thường bảo tồn ADN tốt hơn nhiều so với vùng nhiệt đới nóng ẩm.

Ngày nay, ADN cổ đại đã trở thành một trong những công cụ mạnh mẽ nhất để khám phá quá khứ. Mỗi bộ gen được giải mã giống như một mảnh ghép mới, giúp bức tranh về lịch sử loài người ngày càng rõ nét hơn. Điều từng được xem là sự thật lịch sử có thể được bổ sung hoặc điều chỉnh khi những bằng chứng di truyền tiếp tục hé lộ các câu chuyện đã ngủ yên suốt hàng thiên niên kỷ.